حح عاسىردىڭ ەڭ قاندى ءارى ەڭ جۇمباق قاقتىعىستارىنىڭ ءبىرى – ۆەتنام سوعىسى. بۇل سوعىس تاريحتا تەك مايدان دالاسىنداعى شايقاستارىمەن عانا ەمەس، قۇپيا قىزمەتتەردىڭ كولەڭكەدە جۇرگىزگەن وپەراتسيالارىمەن دە ەرەكشە ورىن الدى.

1955 جىلدان 1975 جىلعا دەيىن سوزىلعان بۇل قاقتىعىس كەزىندە الەمنىڭ ەكى ءىرى يدەولوگيالىق جۇيەسى – كاپيتاليزم مەن كوممۋنيزم – وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ شاعىن عانا مەملەكەتىندە ءوزارا تەكەتىرەسكە ءتۇستى. الايدا رەسمي اسكەري قيمىلداردىڭ ار جاعىندا كوپشىلىككە ۇزاق جىلدار بويى تۇسىنىكسىز بولىپ كەلگەن ارنايى وپەراتسيالار جۇزەگە اسىرىلدى. ولاردىڭ كەيبىرى ونداعان جىل وتكەن سوڭ عانا قۇپياسىزداندىرىلىپ، الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى.

ۆەتنام سوعىسىندا قارۋ مەن تەحنيكا عانا ەمەس، اقپارات، پسيحولوگيالىق ىقپال، جاسىرىن بارلاۋ جانە ديۆەرسيالىق ارەكەتتەر دە شەشۋشى ءرول اتقاردى. سوعىس بارىسىندا اقش-تىڭ ورتالىق بارلاۋ ۇيىمى (CIA), ارنايى جاساقتار مەن اسكەري بارلاۋ قۇرىلىمدارى كوپتەگەن قۇپيا ميسسيالاردى ىسكە اسىردى. سول سياقتى سولتۇستىك ۆەتنامنىڭ ارنايى قىزمەتتەرى دە قارسى تاراپتىڭ جوسپارىن بۇزىپ، كۇتپەگەن جەردەن سوققى بەرۋ ارقىلى اسكەري ارتىقشىلىققا قول جەتكىزۋگە تىرىستى.

ەڭ قۇپيا وپەراتسيالاردىڭ ءبىرى – MACV-SOG باعدارلاماسى ەدى. وسى قۇرىلىمنىڭ تولىق اتاۋى – Military Assistance Command, Vietnam – Studies and Observations Group. اتاۋى عىلىمي زەرتتەۋ توبىن ەلەستەتكەنىمەن، شىن مانىندە ول اقش ارمياسىنىڭ ەڭ قۇپيا ارنايى بولىمشەسى ەدى. ونىڭ نەگىزگى مىندەتى رەسمي جاريالانباعان اسكەري ارەكەتتەردى ۇيىمداستىرۋ بولاتىن. ارنايى جاساق ساربازدارى لاوس، كامبودجا جانە سولتۇستىك ۆەتنام اۋماعىنا جاسىرىن ەنىپ، بارلاۋ جۇرگىزدى، بايلانىس جەلىلەرىن قيراتتى، قارسىلاس اسكەرىنىڭ قوزعالىسىن باقىلاپ، ماڭىزدى نىساندارعا ديۆەرسيا ۇيىمداستىردى.

بۇل وپەراتسيالاردىڭ ەرەكشەلىگى – ولاردىڭ رەسمي تۇردە جوققا شىعارىلۋىندا ەدى. ەگەر ارنايى جاساق مۇشەلەرى قولعا تۇسسە نەمەسە قازا تاپسا، اقش ۇكىمەتى ولاردىڭ بۇل اۋماقتا بولعانىن مويىندامايتىن. سوندىقتان كوپتەگەن اسكەري قىزمەتكەرلەر ونداعان جىلدار بويى وزدەرىنىڭ قانداي تاپسىرمالار ورىنداعانىن جاريالاي المادى.

ۆەتنام سوعىسىنداعى تاعى ءبىر اسا قۇپيا باعدارلاما – فەنيكس وپەراتسياسى (Phoenix Program). بۇل باعدارلاما 1967 جىلى ىسكە قوسىلىپ، ونىڭ ماقساتى وڭتۇستىك ۆەتنامداعى استىرتىن ارەكەت ەتكەن ۆەتكونگ ۇيىمىنىڭ قۇرىلىمىن انىقتاۋ ەدى. باعدارلاما اياسىندا مىڭداعان اگەنت تارتىلىپ، قۇپيا اقپارات جينالدى، كۇدىكتىلەر ۇستالدى جانە قارسىلاس ۇيىمىنىڭ بايلانىس جۇيەسى بۇزىلدى.

دەگەنمەن بۇل وپەراتسيا تاريحتاعى ەڭ داۋلى باعدارلاماسىنا اينالدى. سەبەبى كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر باعدارلاما نەگىزىندە بەيبىت تۇرعىنداردىڭ دا جاپا شەككەنىن ايتىپ كەلەدى. كەيبىر جاعدايلاردا ناقتى دالەلسىز ادامدار كۇدىكتى رەتىندە تانىلىپ، اۋىر تەرگەۋلەرگە ۇشىراعانى تۋرالى مالىمەتتەر كەيىن ارحيۆ قۇجاتتارىنان ايقىن بولدى. وسى وقيعالار قازىرگى حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان اسكەري وپەراتسيالاردىڭ ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋى قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە كورسەتتى.

سوعىستىڭ ەڭ ەرەكشە وپەراتسيالارىنىڭ قاتارىندا Igloo White جوباسى دا بار. دەگەنمەن، بۇل – تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ءوز داۋىرىنەن وزىق جۇيە ەدى. اقش اسكەرى دجۋنگلي ىشىنە مىڭداعان ەلەكتروندى داتچيكتەر ورنالاستىرىپ، سولتۇستىك ۆەتنام اسكەرى پايدالانعان ايگىلى حو شي مين سوقپاعى ارقىلى وتەتىن جۇك كولوننالارىنىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋعا تىرىستى.

داتچيكتەر ادامنىڭ قادامىن، كولىك ءدىرىلىن، قوزعالتقىشتىڭ دىبىسىن جانە باسقا دا فيزيكالىق بەلگىلەردى تىركەپ، الىنعان اقپارات ۇشاقتار ارقىلى باسقارۋ ورتالىعىنا جەتكىزىلەتىن. سول كەزەڭ ءۇشىن بۇل ناعىز تسيفرلىق بارلاۋ جۇيەسى سانالدى. بۇگىندە قولدانىلىپ جۇرگەن اسكەري باقىلاۋ تەحنولوگيالارىنىڭ باستاۋىندا ءدال وسى تاجىريبەلەر تۇرعانىن كوپتەگەن اسكەري ساراپشىلار اتاپ وتەدى.

سونىمەن قاتار اقش اسكەرى قارسىلاستىڭ جابدىقتاۋ جولدارىن توقتاتۋ ماقساتىندا قۇپيا اۋە وپەراتسيالارىن دا جۇزەگە اسىردى. رەسمي تۇردە بەيتاراپ سانالاتىن لاوس پەن كامبودجا اۋماقتارىنا جۇزدەگەن قۇپيا اۋە شابۋىلدارى جاسالدى. بۇل ميسسيالار ۇزاق ۋاقىت بويى قۇپيا ساقتالىپ كەلدى. كەيىن ارحيۆ ماتەريالدارى جاريالانعان كەزدە عانا ولاردىڭ كولەمى مەن اۋقىمى ايقىن بولدى. وسى وپەراتسيالار حالىقارالىق ساياساتتا ۇلكەن پىكىرتالاس تۋعىزىپ، سوعىس كەزىندە بەيتاراپ مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىن پايدالانۋ جاعدايىن قايتا قاراۋعا سەبەپ بولدى.

ال سولتۇستىك ۆەتنامنىڭ ارنايى قىزمەتتەرى دە قارسىلاسىنان كەم تۇسكەن جوق. ولار ۇزاق جىلدار بويى اگەنتتەر جەلىسىن قالىپتاستىرىپ، وڭتۇستىك ۆەتنام بيلىگىنە جانە امەريكالىق اسكەري قۇرىلىمدارعا اقپارات جەتكىزىپ وتىردى. كەيبىر اگەنتتەر بىرنەشە جىل بويى اشكەرەلەنبەي قىزمەت اتقارعان. وسىنداي بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا سولتۇستىك ۆەتنام كوپتەگەن امەريكالىق وپەراتسيالاردىڭ جوسپارى تۋرالى الدىن الا حاباردار بولىپ وتىرعانى كەيىن ايقىن بولدى.

الەم تاريحىنداعى ەڭ تانىمال تىڭشىلاردىڭ ءبىرى سانالاتىن فام سۋان ان وسى كەزەڭدە ەرەكشە نازار اۋداردى. ول حالىقارالىق جۋرناليست رەتىندە جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ، سولتۇستىك ۆەتنامنىڭ بارلاۋ قىزمەتىنە اسا قۇندى مالىمەتتەر جىبەرگەن. ونىڭ قىزمەتى سوعىس اياقتالعاننان كەيىن عانا تولىق اشىلدى. كوپتەگەن اسكەري تاريحشىلار ونىڭ بەرگەن اقپاراتتارى سولتۇستىك ۆەتنام باسشىلىعىنىڭ ستراتەگيالىق شەشىم قابىلداۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتكەنىن جازادى.

قۇپيا وپەراتسيالاردىڭ تاعى ءبىر ءادىسى پسيحولوگيالىق سوعىس بولدى. اقش اسكەرى قارسىلاستىڭ رۋحىن ءتۇسىرۋ ماقساتىندا راديو حابارلارىن تاراتىپ، ۇنپاراقتار شاشىپ، ءتۇرلى اقپاراتتىق ناۋقاندار ۇيىمداستىردى. كەيبىر ارنايى بولىمشەلەر تۇنگى ۋاقىتتا ورمان ىشىندە ەرەكشە دىبىستار شىعارىپ، قارسىلاستىڭ ساربازدارى اراسىندا ۇرەي تۋعىزۋعا تىرىسقان. ۆەتنام حالقىنىڭ ءداستۇرلى نانىم-سەنىمدەرىن ەسكەرگەن مۇنداي تاسىلدەر پسيحولوگيالىق قىسىم جاساۋعا باعىتتالدى.

ۆەتنام سوعىسىندا ەرەكشە ورىن العان وپەراتسيالاردىڭ ءبىرى – تۋننەلدەر جۇيەسىن انىقتاۋ جانە جويۋ ارەكەتتەرى. ۆەتكونگ جۇزدەگەن شاقىرىمعا سوزىلعان جەر استى دالىزدەرىن سالدى. بۇل تۋننەلدەر ارقىلى قارۋ-جاراق تاسىمالدانىپ، اسكەري شتابتار مەن اۋرۋحانالار ورنالاستىرىلدى. امەريكالىق ارنايى بولىمشەلەردىڭ «Tunnel Rats» اتالعان شاعىن جاساقتارى وسى جەر استى جولدارىنا كىرىپ، ولاردى بارلاپ شىعۋعا ءماجبۇر ەدى. الايدا، بۇل اسا قاۋىپتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى سانالدى، ويتكەنى تار دالىزدەردىڭ ىشىندە ءتۇرلى تۇزاقتار مەن كۇتپەگەن قاۋىپتەر كەزدەسەتىن.

ۆەتنام سوعىسىنىڭ كوپتەگەن قۇپيا وپەراتسيالارى ۇزاق ۋاقىت بويى مەملەكەتتىك قۇپيا مارتەبەسىندە ساقتالدى. كەيبىر ارحيۆتەر تەك ءححى عاسىردا عانا زەرتتەۋشىلەرگە قولجەتىمدى بولدى. قۇجاتتاردىڭ جاريالانۋى ناتيجەسىندە سوعىس تاريحىنا جاڭا كوزقاراس قالىپتاسىپ، بۇرىن نازاردا بولماعان كوپتەگەن وقيعالار عىلىمي اينالىمعا ەندى. بۇل دەرەكتەر اسكەري تاريحشىلارعا عانا ەمەس، ساياساتتانۋشىلار مەن حالىقارالىق قاتىناستاردى زەرتتەۋشىلەرگە دە قۇندى ماتەريالعا اينالدى.

ۆەتنام سوعىسى الەمگە ءبىر ماڭىزدى ساباق قالدىردى. زاماناۋي قاقتىعىستاردا جەڭىس تەك قارۋ-جاراقتىڭ قۋاتىمەن انىقتالمايدى. بارلاۋ قىزمەتى، اقپاراتتىق ۇستەمدىك، تەحنولوگيالىق جاڭاشىلدىق، پسيحولوگيالىق ىقپال جانە قۇپيا وپەراتسيالار اسكەري ستراتەگيانىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. الايدا مۇنداي وپەراتسيالاردىڭ قۇقىقتىق جانە گۋمانيتارلىق سالدارى دا ءاردايىم نازاردان تىس قالماۋى ءتيىس. كەيبىر قۇپيا ميسسيالار قىسقا مەرزىمدى اسكەري ناتيجەگە جەتكىزگەنىمەن، ولاردىڭ ۇزاق مەرزىمدى ساياسي جانە ادامزاتتىق سالدارى ونداعان جىل بويى تالقىلانىپ كەلەدى.

بۇگىندە ۆەتنام سوعىسىنىڭ قۇپيا وپەراتسيالارى اسكەري اكادەميالاردا، حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتتارىندا جانە ارنايى قىزمەتتەردىڭ تاريحىن زەرتتەيتىن عىلىمي ورتالىقتاردا جان-جاقتى تالدانۋدا. ولار قازىرگى زامانعى گيبريدتى سوعىستاردىڭ، ارنايى وپەراتسيالاردىڭ جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگيالارىنىڭ قالىپتاسۋىنا ەلەۋلى ىقپال ەتتى. سوندىقتان ۆەتنامداعى كولەڭكەدە وتكەن قۇپيا ميسسيالار – تەك وتكەننىڭ تاريحى عانا دەمەيىك، بۇگىنگى گەوساياسي الەمدى ءتۇسىنۋدىڭ دە ماڭىزدى كىلتى بولىپ قالا بەرەدى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz