كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ نازارىنا

ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا تارتۋ – ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ، جاڭا ءوندىرىس اشۋ، جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋ جانە تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋ تۇرعىسىنان ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قادام. اسىرەسە ەنەرگەتيكا سالاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ ورنى بولەك. الايدا ينۆەستيتسيانىڭ كولەمىنە عانا قۋانىپ، ونىڭ ەل ەكونوميكاسىنا، جەرگىلىكتى حالىققا بەرەر ناقتى پايداسىن ەكىنشى ورىنعا ىسىرىپ قويۋعا بولمايدى.

سوڭعى جىلدارى شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بىرلەسكەن جوبالار توڭىرەگىندە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى، شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنىڭ شامادان تىس تارتىلۋى، ەڭبەك جانە كوشى-قون زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋى جونىندە ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. مۇنداي ماسەلە تۇركىستان وبلىسىنىڭ ساۋران اۋدانىنداعى ورانعاي اۋىلدىق وكرۋگى ماڭىندا سالىنىپ جاتقان كۇن ەلەكتر ستانتسياسىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى دا كوتەرىلىپ وتىر.

(سۋرەت:تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگىنەن الىندى )

ينۆەستور جاقسى، جەرگىلىكتى حالىق «كاكاي» مە؟

2025 جىلعى 15 جەلتوقساندا ورانعاي اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىندا قۋاتى 300 مۆت بولاتىن كۇن ەلەكتر ستانتسياسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. رەسمي مالىمەت بويىنشا، جوبانى «سامۇرىق-ەنەرگو» كومپانياسىنىڭ ەنشىلەس ۇيىمى – Qazaq Green Power PLC مەن قىتايلىق Energy China بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋدا. ينۆەستيتسيا كولەمى شامامەن 160 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.

جوبانىڭ ماڭىزى دا از ەمەس. كۇن ەلەكتر ستانتسياسى تولىق ىسكە قوسىلعان جاعدايدا 150 مىڭعا جۋىق ءۇيدى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ جوسپارلانعان. قۇرىلىس جۇمىستارىن 2027 جىلى اياقتاۋ كوزدەلگەن.

(سۋرەت:تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگىنەن الىندى )

جوبانىڭ رەسمي باستالۋ راسىمىنە تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرالحان كوشەروۆ تە قاتىسقان. سول كەزدە ءوڭىر باسشىسى كۇن ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ تۇركىستان وبلىسى ءۇشىن ءتيىمدى باعىت ەكەنىن ايتىپ، جاڭا ءوندىرىس وشاعىنىڭ ءوڭىردىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتىپ، «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋگە سەرپىن بەرەتىنىن اتاپ وتكەن.

– بۇگىن ءوڭىرىمىزدىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى مەن «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ جولىنداعى ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى – قۋاتى 300 مۆت بولاتىن كۇن ەلەكتر ستانتسياسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ راسىمىنە جينالىپ وتىرمىز. تۇركىستان وبلىسى – اۋا تەمپەراتۋراسى ەڭ جوعارى ايماقتاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا جوبالارىن دامىتۋ، كۇن قۋاتىن پايدالانۋ – ءوڭىرىمىز ءۇشىن اسا ءتيىمدى ءارى بولاشاعى بار باعىت، – دەگەن ەدى وبلىس اكىمى.

اكىمنىڭ ايتۋىنشا، جوبا اياسىندا شامامەن 500 جۇمىس ورنى اشىلىپ، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك تۋماق.

(سۋرەت:تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگىنەن الىندى )

– بۇگىنگى باستاما – ەكولوگيالىق تازا، تۇراقتى دامۋ جولىنا تۇسكەن تۇركىستاننىڭ بولاشاعىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا. بۇل جوبا وبلىسىمىزدىڭ ەنەرگيا ينفراقۇرىلىمىن نىعايتىپ قانا قويماي، حالىقارالىق ينۆەستورلار ءۇشىن ءوڭىردىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى، – دەگەن نۇرالحان كوشەروۆ جوباعا قولداۋ كورسەتكەن مەملەكەت باسشىسىنا، ۇكىمەتكە، مينيسترلىكتەر مەن مەكەمەلەرگە جانە سەرىكتەس كومپانيا Energy China باسشىلىعىنا العىس بىلدىرگەن.

ارينە، مۇنداي جوباعا قۋانۋ كەرەك. ەنەرگەتيكالىق قۋات ارتادى، ينۆەستيتسيا كەلەدى، جاڭا نىسان بوي كوتەرەدى. ەڭ باستىسى – جەرگىلىكتى حالىق تا ونىڭ يگىلىگىن كورۋى ءتيىس.

ال بۇگىنگى جاعداي وسى ءۇمىتتى تولىق اقتاپ وتىر ما؟

(سۋرەت:تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگىنەن الىندى )

«جەرگىلىكتى حالىق قايدا؟»

جوبانىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى بىزگە حابارلاسقان جۇمىسشى ەرحان (اتى-ءجونى ءوز ءوتىنىشى بويىنشا وزگەرتىلدى) جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا بايلانىستى ماسەلە بار ەكەنىن ايتادى.

ونىڭ سوزىنشە، قازىرگى كەزدە قۇرىلىس الاڭىندا 700-دەن استام ادام ەڭبەك ەتەدى. سونىڭ باسىم بولىگى – قارا جۇمىس اتقاراتىن جۇمىسشىلار. الايدا ولاردىڭ اراسىندا قىتاي ازاماتتارىنىڭ ۇلەسى وتە جوعارى كورىنەدى.

– قازىر 700-دەن اسا جۇمىسشى بار. نەگىزىنەن قارا جۇمىس ىستەيتىندەر. ولاردىڭ 500-دەن استامى قىتاي ازاماتتارى. شىندىعىندا، كەرىسىنشە بولۋى كەرەك ەدى عوي. ەگەر بىلىكتىلىگى جوعارى ماماندار اكەلىپ، تەحنيكالىق سالادا قىزمەت ەتسە، ونى تۇسىنۋگە بولادى. بىراق قازىر قۇرىلىستىڭ قارا جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. قىتايلىقتار ىستەپ جۇرگەن جۇمىستى ءبىزدىڭ ازاماتتار دا اتقارا الادى. ماڭايداعى اۋىلداردا جۇمىسسىز جۇرگەندەر كوپ. ولار وسى جەردە جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. بىراق جۇمىسقا ورنالاسۋ قيىن، – دەيدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا، قۇرىلىسقا قاتىسىپ وتىرعان كومپانيالاردىڭ دا باسىم بولىگى شەتەلدىك كاسىپكەرلەرگە تيەسىلى.

(سۋرەت:تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگىنەن الىندى )

– قازىر قۇرىلىستا جۇمىس ىستەپ جاتقان ون كومپانيانىڭ جەتەۋى قىتايلىق كومپانيالار. جەرگىلىكتى حالىققا بەرىلەتىن جۇمىس ۇلەسى تۋرالى ايتىلعان تالاپتاردىڭ ساقتالۋىنا بايلانىستى دا سۇراق كوپ. ءىس جۇزىندە جەرگىلىكتى تۇرعىندار باسىم بولۋى كەرەك دەگەن تۇسىنىك بار. ال مۇندا جاعداي كەرىسىنشە، – دەيدى ەرحان.

ول اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا وسى جاعدايعا بايلانىستى نارازىلىق بار ەكەنىن دە جەتكىزدى.

– اۋىلدا جۇمىسسىز جۇرگەن ازاماتتار بار. ولار قۇرىلىسقا بارىپ، جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. بىراق جۇمىسقا المايدى. ءتىپتى، «قازاقتار جۇمىستى دۇرىس ىستەمەيدى» دەگەن سوزدەر ايتىلعانىن دا ەستىدىك. بۇل، ارينە، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوڭىلىنە تيەدى. ءوز جەرىمىزدە سالىنىپ جاتقان نىساننان جۇمىس تابا الماساق، وندا بۇل جوبانىڭ اۋىل تۇرعىندارىنا قانداي پايداسى بار دەگەن سۇراق تۋىندايدى، – دەيدى ول.

«ولاردىڭ كوبى ۆيزاسىز ءجۇر»

جۇمىسشىنىڭ ايتۋىنشا، قۇرىلىس الاڭىنداعى شەتەلدىك جۇمىسشىلاردىڭ قازاقستاندا ەڭبەك ەتۋىنىڭ زاڭدىلىعىنا قاتىستى دا سۇراقتار بار.

ول كەيبىر قىتاي ازاماتتارى قازاقستانعا ۆيزاسىز رەجيم ارقىلى كىرىپ، كەيىن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن قاجەتتى رۇقساتتاردى راسىمدەمەي جۇرگەن بولۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىك بارىن ايتادى.

– سىزگە ەڭ سوراقىسىن ايتايىن، سول قىتاي ازاماتتارىنىڭ كوبى ۆيزاسىز رەجيم بويىنشا كەلگەندەر. ولار قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ءتيىستى ەڭبەك رۇقساتتارىن راسىمدەۋى كەرەك. جۇمىس ىستيەۋ ۆيزاسى بولۋعا ءتيىس. بىراق ولاردىڭ كوبىندە ونداي ۆيزا جوق ەكەنىنە سەنىمدىمىن. كەيبىرى ءبىر ايلىق ۆيزاسىز رەجيممەن كەلىپ، كەيىن وزبەكستان شەكاراسى ارقىلى شىعىپ، قايتا كىرىپ ءجۇر، – دەيدى ول.

بۇل رەتتە ايتىلعان مالىمەتتەردى قۇزىرلى ورگاندار تەكسەرىپ، ناقتى قۇقىقتىق باعاسىن بەرۋى قاجەت. ويتكەنى شەتەلدىك ازاماتتىڭ قازاقستان اۋماعىندا ەڭبەك ەتۋى كوشى-قون جانە ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس جۇرگىزىلۋگە ءتيىس.

ەرحاننىڭ ايتۋىنشا، قۇرىلىس الاڭىنا بۇعان دەيىن كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە كەلگەن.

– از ۋاۇىت بۇرىن كوشى-قون پوليتسياسىنان بىرنەشە ادام كەلىپ، زاڭسىز جۇرگەن وزبەكتەردىڭ بار-جوعىن تەكسەردى دە، كەتىپ قالدى. ال قىتاي جۇمىسشىلارىنىڭ ماسەلەسىنە نازار سالعان جوق دەگەن پىكىر قالىپتاستى. كومپانيا باسشىلارىنىڭ «ءبىزدى قورعايتىن ارنايى ادام بار» دەگەن سوزدەرىن دە ەستىدىك، – دەيدى ول.

بۇل سوزدەردىڭ قانشالىقتى شىندىققا جاناساتىنىن، ارينە، ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار انىقتاۋى كەرەك. الايدا مۇنداي كۇماننىڭ ءوزى تەكسەرۋدى قاجەت ەتەتىنىن كورسەتەدى.

وسى جەردە قازىر ەلىمىزگە كەلىپ جاتقان قانداستارعا ازاماتتىق بەرۋدى قيىنداتىپ، ۆيزا بەرمەي ساندالتىپ وتىرعان ۇكىمەتتىڭ قىتايلىق ازاماتتارعا «بارماق باستى، كوز قىستىمەن» قاراۋى كۇدىك تۋدىرادى. بۇل جەردە «جەڭ ۇشىنان جالعاسۋ» بارداي كورىنەدى.

ينۆەستورعا جاعداي جاساۋ – زاڭنان اتتاۋ دەگەن ءسوز ەمەس

شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ەلىمىزگە كەرەك. مۇنى ەشكىم جوققا شىعارمايدى. Energy China سەكىلدى ءىرى كومپانيالاردىڭ قازاقستانعا كەلۋى ەنەرگەتيكا سالاسىنا جاڭا تەحنولوگيا مەن قارجى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ دا – ۋاقىت تالابى.

بىراق ينۆەستورعا قولايلى جاعداي جاساۋ مەن ۇلتتىق زاڭناما تالاپتارىن ساقتاۋ ءبىر-بىرىنە قايشى ۇعىمدار ەمەس.

كەرىسىنشە، شەتەلدىك ينۆەستورعا ەل زاڭىن قۇرمەتتەۋ تالابى ناقتى قويىلسا، بۇل ەكى تاراپ ءۇشىن دە ءتيىمدى. ويتكەنى قازاقستانعا كەلگەن كەز كەلگەن كومپانيا ينۆەستيتسيا كولەمىنە نەمەسە حالىقارالىق بەدەلىنە قاراماستان، وسى ەلدىڭ زاڭدارىنا باعىنۋعا ءتيىس.

ماسەلە تەك قىتايلىق كومپانيالارعا قاتىستى ەمەس. قاي مەملەكەتتىڭ ينۆەستورى بولسا دا، ورتاق تالاپ سول بولۋى كەرەك. جەرگىلىكتى حالىقتى جۇمىسقا تارتۋ، ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ، جالاقى مەن ەڭبەك شارتتارىن ساقتاۋ، شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋدىڭ زاڭدىلىعىن باقىلاۋ – مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نازارىندا بولۋى ءتيىس.

اسىرەسە قاراپايىم جۇمىس ورىندارىنا قاتىستى ماسەلە وتكىر. ەگەر اۋىلدىڭ ازاماتتارى جۇمىسسىز وتىرىپ، ولاردىڭ كوز الدىندا شەتەلدەن جۇزدەگەن ادام اكەلىنىپ، وزدەرى اتقارا الاتىن جۇمىس سولارعا بەرىلسە، وندا قوعامدا نارازىلىقتىڭ پايدا بولۋى زاڭدى.

سوندىقتان مۇنداي جوبالاردا «قانشا ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى؟» دەگەن سۇراقپەن قاتار «ونىڭ ناقتى پايداسىن جەرگىلىكتى حالىق قالاي كورىپ وتىر؟» دەگەن سۇراق تا قويىلۋى قاجەت.

جوبانىڭ ەسەبى تەك مەگاۆاتپەن ولشەنبەيدى

كۇن ەلەكتر ستانتسياسى ىسكە قوسىلىپ، 150 مىڭ ءۇي ەلەكتر قۋاتىمەن قامتىلسا – بۇل، ءسوز جوق، ەل ءۇشىن ماڭىزدى ناتيجە. بىراق جوبانىڭ الەۋمەتتىك تيىمدىلىگىن تەك وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كولەمىمەن ولشەۋ جەتكىلىكسىز.

جوبا اينالاسىنداعى اۋىلداردان قانشا ادام جۇمىسقا ورنالاستى؟ قانشا قازاقستاندىق كومپانيا قوسالقى جۇمىستارعا تارتىلدى؟ جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرگە قانداي مۇمكىندىك بەرىلدى؟ شەتەلدىك جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك ەتۋىنە قاجەتتى قۇجاتتارى تولىق پا؟ ەڭبەك زاڭناماسى ساقتالا ما؟ قۇرىلىس اياقتالعاننان كەيىن قانشا مامان تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى؟

مىنە، ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ شىنايى تيىمدىلىگىن كورسەتەتىن سۇراقتار وسىلار.

اكىمدىك پەن ينۆەستور اراسىنداعى «ىنتىماق پەن سەنىم» ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ سەنىمىنە ۇلاسۋى كەرەك. ال حالىقتىڭ سەنىمى ناقتى ناتيجەمەن قالىپتاسادى.

سوندىقتان ساۋران اۋدانىنداعى كۇن ەلەكتر ستانتسياسىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى ايتىلىپ وتىرعان ماسەلەلەردى جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندار اشىق تەكسەرىپ، ناقتى جاعدايدى قوعامعا تۇسىندىرگەنى ءجون. ەگەر زاڭ بۇزۋشىلىق جوق بولسا، ونى رەسمي دەرەكپەن كورسەتۋ قاجەت. ال تالاپ بۇزىلعانى انىقتالسا، كىنالىلەرگە ءتيىستى شارا قولدانىلۋى كەرەك.

ينۆەستور تارتۋ – ەلگە پايدا اكەلۋدىڭ قۇرالى. بىراق ينۆەستوردىڭ كەلۋى ەل مۇددەسىنىڭ كەيىنگە شەگەرىلۋىنە سەبەپ بولماۋعا ءتيىس. قازاقستانعا كەلگەن ينۆەستيتسيا قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن كۇشەيتىپ، ەڭ الدىمەن وسى ەلدىڭ ازاماتتارىنا جاڭا مۇمكىندىك اشقاندا عانا ءوزىنىڭ تولىق مانىنە يە بولادى.

ويتكەنى ينۆەستيتسيانىڭ قۇنى ميللياردپەن ولشەنگەنىمەن، ونىڭ ەلگە بەرگەن پايداسى حالىقتىڭ تۇرمىسىنان، جاڭا جۇمىس ورىندارىنان جانە زاڭنىڭ بارىنە بىردەي ورىندالۋىنان كورىنەدى.

شالقار دارىبەك

Abai.kz