اڭگىمە

«ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن»، «ەرەكشە باتىرلىعى ءۇشىن» - دەگەن سياقتى وردەندەر بولۋى مۇمكىن. ول اتاققا كىمدەر لايىقتى؟

ساتۋشى دۇكەندە تۇرىپ، كورشى ءۇيدىڭ ورتكە ورانعانىن كورەدى. ساۋداسىن تاستاپ، وتتىڭ ىشىنە كىرىپ، ەكى بالانى امان-ەسەن الىپ شىعادى. كەلەسى كۇنى بارلىعى سول تۋرالى شۋلاپ، ساتۋشى وردەن، مەدال، ماراپاتقا يە بولادى. ءتىپتى، ءبىر باي وعان كولىك نەمەسە پاتەر سىيلاۋى مۇمكىن.

ونىڭ قاسىندا، ءورت ءسوندىرۋشى ءبىر اپتادا ونداعان ادامدى قۇتقارادى. بىراق ءبارى تىنىش. وردەنى دە جوق، مەدالى دە جوق. ادام ءومىرىن قۇتقارۋ، بار بولعانى، ونىڭ جۇمىسى، كۇندەلىكتى اتقاراتىن قىزمەتى.

سول سەكىلدى، ءبىر ورىندا تابجىلماي تۇرىپ، 10-16 ساعاتتاپ جۇرەككە وتا جاسايتىن دارىگەرلەردىكى ەرلىك ەمەس پە؟ ولار قانشا قىرشىندى ساقتاپ قالىپ جاتىر؟

سوعىستا ءولىم مەن ءومىردىڭ اراسىندا جۇرەتىن ساربازدار شە؟ ولاردىڭ ءاربىر باسقان قادامىن ەرلىك دەپ ەسەپتەۋگە بولادى ەمەس پە؟

ەكىنشى جاعىنان، سوعىستاعى باتىرلىق – قيسىنعا كەلمەيتىن ۇعىم.

بەيبىت كۇنى ءبىر ادام باسقا ەلگە بارىپ، كىسى ولتىرسە، ول جازالانىپ، ءومىر باقي تۇرمەگە قامالۋى ىقتيمال. ال سوعىستا ەكى تاراپ ءبىرىن-ءبىرى قىرادى. قانشا قارسىلاستىڭ جانىن قيدى – سونشا مەدال.

سوندا «ەرەن ەڭبەك»، «ەرەكشە باتىرلىق»-تىڭ سيپاتى قانداي؟ ابستراكتسيا.

ادامنىڭ قيالىندا عانا بار دۇنيە.

وسىنداي ابستراكتسيا ىشىندە ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن جانداردىڭ ءبىرى – كەنشىلەر.

اڭگىمەنىڭ باستى كەيىپكەرلەرى سولار بولماق، بىراق استارى باسقا جاقتا.

«ايتتىم عوي سەندەرگە!»

تولىقتاي ويدان شىعارىلعان وقيعا جانە كەيىپكەرلەر. شانايى ومىرمەن جاناسقانى – كەزدەيسوقتىق.

كۇزدىڭ باسى. ءتۇندى قوڭىر سالقىن الديلەتەتىن كەز. تاڭ اتپاي دالاعا شىعىپ قالساڭ، سۋىق اۋا وكپەڭە كىرىپ، بويدى بىردەن سەرگىتىپ الادى.

مىعىم اعا تاڭعى ءتورت جارىمدا دالادا سەرىگۋ ءۇشىن تۇرعان جوق. ول ايالدامادا جۇمىسىنا الىپ كەتەر اۆتوبۋستى كۇتىپ تۇر. قولتىعىنىڭ استىندا كىتابى، ەكى قولى قالتاسىندا. اياز باستالماسا دا، قول توڭاتىنداي سالقىن.

ءبىر ءتىرى جان جوق. كوشەنىڭ كوكجيەگىنەن اۆتوبۋس شامىنىڭ جارىعى كورىندى. اعا اقىرىن جولدىڭ جيەگىنە قاراي جاقىنداپ، مۇحيتتاعى جالعىز كەمە سەكىلدى كەلە جاتقان، كولىكتىڭ جاقىنداعانىن كۇتىپ تۇر.

اۆتوبۋسدا قانشاما جىلدار ىشىندە اركىمنىڭ ءوزىنىڭ ورنى پايدا بولعان. مىعىم اعانىڭ ورنى سوڭعى قاتاردان ءتورت ورىندىق العا جانە سول جاق تەرەزەنىڭ تۇسى. سول ورنىنا جايعاسىپ، ادەت ءبىر: اۋەلى تەلەفونىن الىپ، تۇندە بولعان جاڭالىقتاردى ءبىر كوز جۇگىرتىپ وتەدى. اراسىندا قىزىعى بولسا، وقىپ الادى. سودان كەيىن ءوزىنىڭ ۋچاستكىسىندەگى ارىپتەستەرى جانىنا كەلىپ وتىرمايىنشا، كىتابىن وقيدى.

بۇگىن دە سول ادەتىنەن جاڭىلماي، تەلەفونىن قولىنا الىپ، مۇرنىنىڭ استىنان ماقالانىڭ اتاۋىن «استرونوميا الەمىنىڭ سوڭعى جاڭالىقتارى» دەپ وقي باستاعانا ساتتە، مىعىم اعانىڭ جۇبايى قوڭىراۋ شالدى. تەلەفونىن كوتەرگەندە، ارعى جاعىنان جاسى الپىستان اسقان اپانىڭ داۋىسى:

– مىعىمجان، اۆتوبۋسقا وتىردىڭ با؟ مىعىمجان، كەلگەندە نە پىسىرەيىن: كۇرىش باسايىن، الدە سورپا قايناتايىن با؟

– تۋۋ! وسى سەندەر نەمەنە، اينالدىرعان ءبىر تاماقتى شەشە الماي وتىراسىڭدار دا قوياسىڭدار. نە پىسىرەسىڭ، سونى جەيمىز عوي. مەنەن نەسىنە سۇراي بەرەسىڭدەر؟ – دەپ، نارازىلىعىن ەندى جاۋدىرا باستاعاندا، ارعى جاقتا تەلەفوندى كىشى نەمەرەسى جۇلىپ الىپ.

– اتا، اتا! كەشكە كەلەگەندە ماعان بالمۇزداق سوسىن شەكالاد اكەلشى! نەمەرەسىنىڭ داۋىسىن ەستىپ، بىردەپ جىبىگەن مىعىم اعا:

– قۇلىنشاعىم، نەگە ويانىپ العانسىڭ؟ جاقسى، قۇلىنشاعىم. ساعان ەكى بالمۇزداق، ەكى شوكولاد الىپ كەلەمىن. تاعى نە الىپ كەلەيىن؟

– بولدى، اتا! اتا، سوسىن تەز كەلشى. ەكەۋمىز وينايمىز. سەن ات بولاسىڭ.

– جاقسى. جاقسى. تەز كەلەمىن. ۇيىقتا. تەلەفوندى اجەڭە بەرە عوي. تەلەفوندى اجەسى العاندا:

– ءاي، بالانى نەگە تاڭ اتپاي وياتىپ العانسىڭدار؟

– مىعىمجان، ءبىز ونى نەگە وياتامىز؟ ءوزى سەنىڭ كەتىپ بارا جاتقان دىبىسىڭنان ويانىپ الدى. قازىر جاتقىزامىز قايتادان. ايتپادىڭ عوي، كەشكى اسقا ساعان نە پىسىرەيىك؟

– نە پىسىرسەڭدەر دە، وزدەرىڭ بىلىڭدەرشى؟ ۇساق-تۇيەكپەن قوڭىراۋ شالىپ مازانى الا بەرۋ دەگەن نە ادەت وسى سەندەردىكى؟ – دەپ، تەلەفونىنىڭ قىزىل باتىرماسىن باسا سالدى.

جاڭالىقتار وقيتىن قوسىمشاسىن اشىپ، سوڭعى توقتاعان ماقالاسىن قارايىن دەسە، ول كەتىپ قالىپ، ورنىنا باسقالارى شىعىپتى. ىشىنەن «وسىلار دا ءبىر! كەرەك ەمەس ساتتە قوڭىراۋ شالىپ. قىزىق ماقالا ەدى جاڭاعى» دەپ، كىتابىن وقۋعا كىرىستى.

كىتابىن وقىپ وتىرعاندا، اۆتوبۋس قالانى ارالاپ اقىرىنداپ ءىشىن كەنشىلەرمەن تولتىرا باستادى. سوڭعى ايالدامادان مىعىم اعانىڭ تەلىمىندەگى ءۇش ادام وتىرىپ، ماڭىنداعى بوس ورىندىقتارعا جايعاستى. سوڭعى ايالدامادان كەيىن، اۆتوبۋس قالادان شىعىپ، كوكجيەگى كورىنبەيتىن دالامەن 10-15 مينۋتتاي ءجۇرىپ، شاحتانىڭ ايماعىنا كەلىپ توقتايدى. جول قىسقارسىن دەپ اڭگىمە باستالادى.

– مىعىم اعا، وسى ءسىز نەمەنەسىنە بىرنارسەلەردى وقيسىز دا وتىراسىز؟ – دەپ، قاسىندا وتىرعان اۋەسبەك اتتى جاس جىگىت سۇراعىن قويدى.

وعان اقىلباي الدىڭعى قاتاردان ارتقا بۇرىلىپ:

– سەنىڭ شارۋاڭ قانشا؟! سەن سياقتى ستاۆكا تىگىپ، اركىمنەن اقشا سۇراپ جۇرگەننەن جاقسى. ايتپاقشى، الدىندا مەنەن العان اقشانى قاشان قايتاراسىڭ؟

– قايتارامىن عوي! نە بولدى سونشاما؟ وسى دەمالىستا ستاۆكام شىقسىن، پروتسەنتىمەن قايتارامىن.

– سەن پروتسەنتىن قويا تۇر. الدىمەن العان اقشاڭدى قايتارىپ ال.

بۇل ءسوزدى اۋەسبەك ەستىمەگەندەي، مىعىم اعاعا قايتادان بۇرىلىپ:

– وسى ءسىز بىلاي وقي بەرگەننەن ءمۇيىز شىعادى ما؟ نە پايدا ول، باياعىدا جازىپ كەتكەن، الجىعان شالداردىڭ ءسوزىن وقىپ. الدىندا ءبىر قاراپ قالسام، «استرونوميا» دەي ما، ءبىر بالەلەردى وقىپ وتىرسىز. تەلەتس، بليزنەتسى، وۆەن دەگەندەرگە قالاي سەنەسىز؟

اقىلباي كۇلىپ:

– و، توپاس! ول استرونوميا ەمەس، سەنىڭ ايتىپ وتىرعانىڭ استرولوگيا. استرونوميا – ول پلانەتالار تۋرالى، جالپى عارىشتاعى نەشەتۇرلى وبەكتىلەردى زەرتتەيتىن عالىم. سەن ءوزى مەكتەپتە وقىعانسىڭ با؟ ون ءبىر جىل بويى اۋىرىپ، ساباققا مۇلدەم بارماعان سياقتىسىڭ عوي.

بەتى دە قىزارماعان اۋەسبەك:

– استرونوميا، استرولوگيا، استروگوگيا – ءبارى ءبىر ەمەس پە! جارايدى، جاڭاعى استرونوميا ما، نە دەدىڭىز؟ سونى وقىدىڭىز. جۇلدىزدار تۋرالى، پلانەتالار تۋرالى ءبىلدىڭىز. ودان نە شىعادى؟ ويباي، پلانەتالار وسىلاي ەكەن دەپ، ادامدار ار-ۇياتپەن ءومىر ءسۇرىپ كەتەدى مە؟ مىنا الەمدە اقشاڭ بولماسا، ونىڭ ءبارى بەش تيىن. بەس ەمەس، بەش تيىن. اۋزى قيسىق بولسا دا، بايدىڭ بالاسى سويلەسىن دەيدى. ءسىز مىنانىڭ ءبارىن بىلگەنمەن، سىزگە ەشكىم سويلەتپەيدى. اقشا كىمدە، ميكروپون سول ادامدا.

اقىلباي مىعىم اعاعا قاراپ:

– اعا، بۇل نيگيليستكە نازار اۋدارماڭىز. ايتا بەرەدى بۇندايلار. اۋەسبەك ىزاعا ەرىك بەرىپ:

– جاقسى! سەندەر اقىلدى ەكەنسىڭدەر! ءبارىن بىلەدى ەكەنسىڭدەر! استروگوگيانى دا، حيميا، فيزيكا، بيلوگيا، دەنە تاربيەسى – ءبارىن بىلەدى ەكەنسىڭدەر! وندا نەگە شاحتادا قاتارداعى جۇمىسكەر بولىپ جۇرسىڭدەر؟

مىعىم اعا ءىس ناسىرعا شاپپاسىن دەپ:

– ءوي! اۋەس. رەنجىپ قالدىڭ با؟ وعان اقىلباي قوسىلىپ:

– بولدى. بولدى. اشۋىڭىزدى باسىڭىز. سىزدىكى دە دۇرىس شىعار. ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار سياقتى، - دەپ، جارتىلاي ازىلمەن اۋەسبەكتىڭ جانىنا تىنىشتىق ۇيالاتقانداي بولدى.

اۋەسبەكتى بۇل جىبىتپەي قويمادى:

– كىم اشۋلانعان؟ مەن بە؟ – ءالى دە بولسا، اشۋعا باسقانىن مويىنداماي تۇر، - جاڭاعى «نيگەريست» دەدىڭ بە؟ جامان ءسوز ەمەس پە ءوزى؟

جان-جاعىنداعى ادام اتاۋلىنىڭ ءبارى كۇلىپ جىبەردى. مىعىم اعا:

– نيگيليست دەگەنى – بارلىق زاتتى جوققا شىعاراتىن ادام. جاڭاعى ءبىلىمنىڭ كەرەك ەكەندىگىن جوققا شىعارىپ وتىرسىڭ عوي. سول سياقتى. ءبىلىمدى جوققا شىعارىپ جۇرگەن ەكەنسىڭ. قۇدايعا شۇكىر، جۇمىستى جوققا شىعارماي، ايتەۋىر بىزبەن بىرگە ءجۇرسىڭ.

اۋەسبەك، ءبىر جاعىنان، نيگيليستتىڭ جامان ءسوز ەمەس ەكەندىگىنە قۋانىپ، ەكىنشى جاعىنان، وزىنە رەسمي اتاق العانداي سەزىمدە بولىپ، ەڭسەسى كوتەرىلىپ:

– اعا، مەنى جۇمىستا ءوز ەركىممەن ءجۇر دەيسىز بە؟ ۇيدە اكەم ءميدى ءشىرىتىپ وتىرعان جوق پا. وقىتتىق، توقىتتىق، كيىمىڭدى كيىندىردىك دەپ. مەن وسى جەردە تۋىلۋدى تاڭداعانداي. وسىنداي جۇرەتىنىمدى بىلسەم، تۋىلمايا قويۋدى تاڭداۋشى ەدىم.

– ءجا-ءجا! بۇلاي قاتتى كەتپە، - مىعىم اعا اۋەسبەككە موينىن عانا ەمەس، دەنەسىن دە بۇرىپ، - تۋىلىپ، ءتىرى جۇرگەنىڭە شۇكىر دەۋ كەرەك. اياق-قولىڭ ساۋ، اتا-اناڭ امان، جۇمىسىڭ بار، اقشاڭ كەلىپ جاتىر. ەندى اناۋ ستاۆكالارىڭدى تاستاپ، ۇيلەنىپ الساڭ. وسى ستاۆكانىڭ ورنىنا تاكسي بولىپ پا، باسقاشا اقشا تاۋىپ كورمەيسىڭ بە؟ ايلىعىڭ دا جاقسى، ستاۆكانى قايتەسىڭ؟

– اعا، مەن ءويتىپ، تاكسي بولىپ، بىرەۋدىڭ قىزمەتىندە جۇرگەنشە، ءبىر بايدىڭ ءۇيىن توناعانىم ارتىق. ايلىقتى جاقسى اقشا دەپ وتىرسىز با؟ مەن ءبىر ستاۆكادان سەندەردىڭ 6-7 ايلىقتارىڭدى شىعارىپ الاتىن كۇنىم بولادى. مىنە، ناعىز ءىرى اقشا!

وسى ۋاقىتقا شەيىن اقىلبايدىڭ قاسىندا وتىرىپ، اڭگىمەنى مىسقىلداپ تىڭداپ وتىرعان ساراڭجان:

– دۇرىس ايتادى. جۇرگەن سوڭ قادامدى الشاڭ باسىپ ءجۇرۋ كەرەك، - دەپ، اۋەسبەككە جاعىمپازدانعانداي بولدى.

ولاي ىستەگەن سەبەبى، وعان دا وسىنداي كوز-قاراس جاقىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە، اۋەسبەكتىڭ اكە-شەشەسى قالاداعى اۋقاتتى ادامداردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان، بۇنداي دوستىق بولاشاقتا پايداسىن الىپ كەلۋى مۇمكىن.

ساراڭجان تۋرالى ايتاتىن بولساق، جۇمىرتقادان ءجۇن قىرقىپ، پايدانىڭ ورتاسىندا جۇرەتىن ادام. كەرەك ەمەس كەزدە بالىقتان دا مىلقاۋ بولا الادى. قانشا يسەڭ دە، مايىسىپ، سىنبايتىنى بار. ەڭ باستى دارىنى – پايداسى تيەتىن كىسىگە جاعىمدى ءسوز ايتىپ قالۋ. «قۇلاقتان كىرىپ، بويدى الار» ادام دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. وزىنەن باسقاسىنىڭ بارلىعىن اقىماق، نادان دەپ ىشتەي ويلاپ قوياتىنى دا بار. ومىرلىك قۇندىلىقتارىنا توقتالساق، «جۇرت قاتارلى ءومىر ءسۇرۋ. شاما كەلسە، بىرەۋدەن اسىپ ءتۇسۋ. اسىپ تۇسە الماساڭ، وزىڭنەن مىقتىلارمەن جاۋلاسپاۋ. باسىڭدى ارتىق قاتىرماۋ».

ونى سيپاتتايتىن تاعى دا ءبىر وقيعا جاڭا جىلدا بولعان. جۇمىستا اۋىسىم 31 جەلتوقسانعا ءتۇسىپ قالدى. جاڭا جىلدى شاحتادا قارسى الاتىن بولعاندىقتان، ارىپتەستەر بولىپ اقشا جيناپ، داستارحان جايدى. تۇندە وتىرىس بولدى، ساعات 01.00 شاماسىندا ۇستەل باسىنان تۇرىپ، بارلىعى قايتادان جۇمىسىنا كىرىستى. قالعان تاماق كەلەسى اۋىسىمنىڭ جىگىتتەرىنە قالا بەرسىن دەپ، داستارحان ءۇستىن شۇبەرەكپەن جابا سالدى.

ساراڭجان بولسا، ءبىر-ەكى ساعاتتان كەيىن ۇستەل باسىنا تىعىلىپ بارىپ، تويىپ تۇرسا دا، قالعان تاماقتىڭ ءبارىن ءوزى جالعىز جەپ قويعان. نە ءۇشىن ولاي ىستەگەنىن ءوزى دە تۇسىندىرە المايتىن بولسا كەرەك. قۋلىعى ءوزىنىڭ باسىنان ارتىلاتىن، ەسەسىنە زارداپ كەلتىرمەي جۇرەتىن ادام.

وسى ءساتتىڭ وزىندە دە، اڭگىمەنى قۇيتىرقىلىقپەن تىڭداپ وتىرىپ، كەرەك كەزىندە كىرىسىپ كەتتى.

– سىزدەر اۋەسبەكككە جابىلىپ كەتتىڭىزدەر. بۇنىڭ ايتقان ءسوزىنىڭ جانى بار. سىزدەردىڭ «مەنىكى عانا دۇرىس» دەپ، دارداي اۋەسبەك سەكىلدى، ميى وزىنەن ارتىلاتىن جىگىتكە اقىل ۇيرەتكەندەرىڭىز جاراماس. نە ىستەسە دە ءوزى بىلەدى. ەڭ باستىسى ەشكىمگە زيانىن تيگىزىپ جاتقان جوق. نە شارۋالارىڭىز بار، - اۋەسبەك شايقاسى جوق سوعىستا وداقتاس تاپقانداي، ءماز بولىپ تىڭداپ وتىر. ساراڭجان ىشكى ءتوس قالتاسىنا كورسەتىپ، - اۋەسبەك، قازىر شاحتاعا تۇسكەننەن كەيىن كورەمىز بە؟ – دەپ كوزىن قىسىپ قويدى.

مىعىم اعا سەرپىلىسپەن:

– جىگىتتەر، وندايلارىڭدى قويىڭدار. ءوزى ونسىز دا كۇندە تاۋەكەلگە باس تىگىپ، شاحتاعا تۇسەمىز. ونداعىلارىڭمەن بىرەۋدى جازىم قىلىپ الساڭدار. وسى جىلدار بويى قانشاما جىگىتتەردەن ايىرىلىپ قالدىق.

ساراڭجان جىم بولدى. اۋەسبەك بولسا:

– اعا، ول جىگىتتەردىڭ كەتكەنى مىنا زات ءۇشىن ەمەس قوي. اجالدارى سول جەردە كۇتىپ تۇرعان شىعار. قانشاما جىلدار بويى ەشنارسە بولمادى عوي. ءجۇرمىز عوي مىنە.

مىعىم اعا:

– قانشاما جىلدار بويى جۇردىڭدەر، بىراق ءدال بۇگىن وسى ءۇشىن بىرەۋ جازىم بولىپ كەتسە، نە ىستەيسىڭدەر؟

اۋەسبەك:

– اعا، ءسىزدىڭ زەينەتكە شىعۋىڭىزعا ەكى اي ما، ءۇش اي ما، قانشا ۋاقىت قالدى؟ ارنارسەگە ارالاسا بەرمەي، تىنىش قانا جۇرىڭىزسەي. ابىرويمەن زەينەتىڭىزگە شىعارىپ سالامىز.

اڭگىمەنىڭ ۇشى قازىر ماعان دا ءتيىپ كەتەر دەپ سەسكەنگەن ساراڭجان، ديالوگتى باسقا جاققا بۇردى:

– ۋچاستكىگە جاڭا كۇرەكتەر كەلدى دەيدى عوي. سونى ءبىر-بىردەن الىپ شىقپادىق پا؟

اقىلباي باسىن شايقاپ:

– ول كۇرەكتەردى قايتەىن دەگەن ەدىڭ. كەرەك بولسا بازاردان بارىپ ساتىپ الساي.

ءارى كەتسە ەكى مىڭ اقشاڭ كەتەر. كەرەك دەسەڭ ەرتەڭ مەنىمەن بار، ءوزىم الىپ بەرەيىن.

ساراڭجان جىميىپ:

– تەگىن تۇرعان زاتتى، ساتىپ الىپ قايتەسىڭ؟ قۇدايدىڭ ءوزى «الىپ كەت» دەپ، مۇمكىندىك بەرىپ تۇر عوي.

اقىلباي داۋدىڭ پايدا اكەلمەيتىنىن ءتۇسىنىپ:

– قۇدايدىڭ ءوزى سولاي دەپ تۇرسا، وندا مەنىڭ قۇداي امىرىنە قارسى شىعاتىن ادەتىم جوق ەكەن، - دەپ، اڭگىمەنى جابا سالدى.

اڭگىمەنىڭ توقتاعان ءساتى سول ەدى، جول ورتاسىندا اۆتوبۋس توقتاپ، ىشىنە ەكى ورتا جاستاعى ەر كىسىلەر كىردى. اۆتوبۋستا جارىق سىعىرايىپ جانىپ تۇرعاندىقتان، ارتتاعى كىسىلەر كىمدەر كىرگەنىن بىردەن تۇسىنە المادى. جاڭاعى كىسىلەر ارتقى قاتارلارعا جاقىنداي بەرگەندە، اۋەسبەك:

– ءاي! مىنا اقساۋساقتار ءبىزدىڭ ساسىق اۆتوبۋستا نە ىستەپ ءجۇر؟ نە جوعالتتىڭدار؟

ساراڭجان دا وسىنداي پىكىرلى وتىرعانىمەن، ولسە دە ويىنداعىن سىرتقا شىعارمايتىن ەدى. ءتىپتى، اۋەسبەكتىڭ وسىنداي وتتىڭ ىشىنە تۇسكەنىنە قۋانىپ تا وتىرعانداي. ال اۋەسبەككە ءبارىبىر.

اۆتوبۋسقا كىرگەن ينجەنەريا بولىمىندە، كەڭسەدە وتىراتىن ەكى جىگىت ەدى.

ءبىرىنىڭ ەسىمى تاكاپ، ەكىنشىسى – مۇرات.

تار اۆتوبۋستىڭ ىشىندە تاكاپ تالتاڭ-تالتاڭ ەتىپ ءجۇرىپ، اۋەسبەككە قاراپ:

– سەن سياقتى جارىمەستىردى قاداعالاۋعا كەلدىم. جولدا كولىگىمىز بۇزىلىپ قالماعاندا، سەنىمەن وتىرماۋشى ەدىم.

تاكاپ ۋنيۆەرسيتەتتى قىزىل ديپلوممەن تامامداعان. بىلىمگە قۇشتارلىقتان ەمەس، ماقتانۋ ءۇشىن، بىرەۋدىڭ بەتىنە باسۋ ءۇشىن، قىزىلعا بىتىرگەن. ساباقتان توپ بولىپ قاشسا، تاكاپ قانا كابينەتتىڭ الدىندا تۇراتىن. توپتاعى بالالاردىڭ بۇزىقتىعىن پروفەسسورلارعا ايتىپ، ۇستازداردىڭ از كەمشىلىگىن دەكاناتقا جەتكىزىپ وتىراتىن.

جۇرگەن جەرىنىڭ ءبارى ۇرىس-كەرىس، جانجال. ءبىر دە ءبىر اداممەن ءتىل تابىسا المايدى. ادامگەرشىلىگى بار ادام ەمەس، ماشيناداعى ءبىر بولشەك سەكىلدى. فۋنكتسيا. ۇستانىمى «بارلىق جەردە ءتارتىپ بولۋى ءتيىس».

ۋنيۆەرسيتەتتەن كەيىن شاعىمداناتىن بارلىق جەرگە بارىپ شاعىمدانىپ، وزىنە وسى ءبىر لاۋازىمدى ورىندى الىپ الدى. ەسەپ-قيسابىن شىعارىپ، جۇمىسكەرلەرگە تاس قۇلامايتىنداي بەلدىكتەردى ورناتۋ، تاستى بەكىتۋ – تاكاپتىڭ جۇمىسى.

جەر استىنداعى جۇمىسكەردەردىڭ ءومىرىن ويلاعاندىقتان ەمەس، ءوزىنىڭ اتىنا كىر كەلمەسىن دەپ، جازادان قورىققاندىقتان، بارلىق شارالاردى تالاپ بويىنشا جاساتقىزادى. وجدانىنىڭ ەمەس، قورقىنىشىنىڭ قۇلى. سونىڭ ارقاسىندا، ءدال وسى ءبىر شاحتا نەشە جىلدار بويى ەڭ قاۋىپسىز اتالىپ كەلە جاتىر. بۇندايدىڭ دا، ءوزى قالاماسا دا، پايداسى تيەدى ەكەن.

مىنا كىسىلەرمەن توبەلەس باستالىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەندىگىنەن حاباردار مىعىم اعا:

– جىگىتتەر، كولىكتەرىڭ بۇزىلىپ قالعانى وكىنىشتى ەكەن. تۇرىپ تۇرمايسىڭدار عوي. ارتقى جاقتا بوس ورىندار بار.

تالتاڭداپ، جولدا وتىرعان ادامداردى قاعىپ بارا جاتقان تاكاپ:

– ونسىز دا تۇرىپ بارمايمىز. كەرەك دەسە، مىنانى تۇرعىزىپ جىبەرىپ، ورنىنا وتىرىپ بارامىز، - دەپ، اۋەسبەككە كورسەتتى.

وعان اشۋلانعان اۋەسبەك، اتىپ تۇرىپ، تاكاپتىڭ بۇتىن بۇت قىلايىن دەگەن ەدى، قاسىنداعىلارى ۇستاپ قالدى.

– سەن وسىنداي ساسىق وڭباعان بولۋدان شارشامايسىڭ با؟ ءبىر دوسىڭ، ءبىر جاناشىرىڭ جوق قوي. بارلىعىمەن قىرقىساسىڭ دا جۇرەسىڭ. اعا، ءىنى، تۋىس، قارىنداس، اتا-اناڭا شەيىن – بارلىعىمەن جانجالداسىپ. كىشكەنە ويلانبايسىڭ با؟ بارلىعىمەن قىرقىساسىڭ دا، مەنىكى عانا جاقسى، مەنىكى عانا دۇرىس، قالعانىنىڭ ءبارى نە سوندا؟ بارلىعى جامان بولىپ، سەنىڭ عانا جاقسى بولۋىڭ مۇمكىن ەمەس قوي! كىشكەنە ويلانساڭشى. ەس جيىپ. ىستەيتىن بارلىق تىرلىگىڭ... مۇرنىڭدى بەت قىلار ەدىم، جىگىتتەر ۇستاپ تۇر اتتەڭ. ول ازداي، باسقالاردىڭ ارتىنان ءسوز ايتاسىڭ. باسقالاردى جاماندايسىڭ. «ءوزىنىڭ كوزىندەگى بورەنەنى بايقامايدى، كىسىنىڭ كوزىندەگى قىلدى كورەدى» دەپ مىنا ناعىز سەن تۋرالى ايتىلعان ءسوز. الدە، سەن ءمىنسىز پەرىشتەسىڭ بە؟ پەرىشتە بولساڭ، قانە؟ مەن كوپ زاتتى بىلمەيتىن شىعارمىن، ماعان «جارىمەس» دەپ وتىرسىڭ. مىنا جەردە ناعىز ناداننىڭ ءوزى سەنسىڭ، - اۆتوبۋستىڭ الدىڭعى قاتارىنداعى ادامدار باستارىن ارتقا بۇرىپ العان، - وتباسىڭنىڭ ءتۇرى اناۋ، نە ءوزىڭنىڭ قۇرعان وتباسىڭ جوق، نە ساعان بولىساتىن ءبىر ادامىڭ دا جوق. ءولىپ قالساڭ، جەرلەيتىن كىسى تابىلادى ما سەنى؟

تاكاپ ورنىنا جايعاسىپ:

– ءبىر زاتتى قايتا قايتا ايتا بەرەسىڭ بە؟ فانتازيا بار ءوزى سەندە؟ كىشكەنە سوزدەرىن اۋىستىرىپ ايتساي، تىم بولماسا.

اۋەسبەك ودان بەتەر اشۋعا بەرىلىپ:

– مىنانى اتىپ تاستايتىن ەكەن!

تاكاپ قۇلاققابىن الىپ، قۇلاعىنا سالىپ، سوڭعى ايتقان ءسوزى:

– كەتشى، ەي! – بولدى.

اۋەسبەك بىرنارسەلەردى ايقايلاپ ايتىپ جاتتى، بىراق ول كەزدە تاكاپتىڭ قۇلاعىنا قۇلاققابىنان اسەم اۋەن عانا كىرىپ جاتتى.

شامالى ۋاقىتتان كەيىن، اۋەس تە تىنىشتالدى. جولدىڭ قالعان بولىگىن بارلىعى تىپ-تىنىش، مىعىم اعا كىتابىن وقىپ وتكىزدى.

اۋەسبەكتىڭ دە، تاكاپتىڭ دا كوزدەرىندە ءبىر ەمەس، بىرنەشە بورەنەدەن تۇر. ادامنىڭ تابيعاتى سونداي: ءوزىنىڭ وعاشتىعىن، ءمىنىن مويىنداعانشا، بىرەۋدى كىنالى قىلا سالعان جەڭىل.

ءوزىڭنىڭ كەمشىلىگىڭدى وزىڭە-ءوزىڭ مويىنداتۋ، ىشىڭە اتوم بومباسىن سالىپ، اتتىرىپ جىبەرۋمەن تەڭ. ونداي قۇرباندىققا كوپشىلىگى بارا المايدى. ناداندىقتىڭ جەمى بولىپ وتىرعاندارعا، ونداي وي مۇلدەم كىرىپ شىقپايدى. ىشتەي ايتاتىندارى «تەك قانا مەن جاقسىمىن، مەنىكى دۇرىس، قالعانىنىڭ ءبارى ماعان زيانكەستەر». وسىنداي قيالدىڭ ىشىندەگى ءومىر.

سونىمەن عانا توقتاپ قالسا جاقسى عوي، باسقالاردان وزىنە ادالدىقتى، وزىنە دەگەن كىرشىكسىز قىزمەتتى تالاپ ەتەدى. كىشكەنە جانى اشيتىن ادامنىڭ موينىنا وتىرىپ الىپ، كىلت ەتسە، ايلا-امال، مانيپۋلياتسياعا باسىپ، جاعدايىنىڭ مۇشكىلدىگىن ايتىپ، ەشكىم جولامايتىندىعىنا شاعىمدانىپ، ءوزىنىڭ پايداسىنا كەرەكتىنى ىستەتىپ الادى. بۇنىڭ بارىنە كىم كىنالى؟ ادامنىڭ ءوزى كىنالى – باسقا ەشكىم ەمەس.

سوزبەن دە، كۇشپەن دە، اقىلمەن دە، ايلامەن دە ويىن وزگەرتە المايسىڭ. ءوزىنىڭ قيال زىندانىنىڭ ەڭ تەرەڭ نۇكتەسىنە ابدەن باتىپ، ىشىنەن جەتى قۇلىپپەن بەكىتىپ العان. سىرتتان كەلىپ، كومەكتەسەمىن دەگەن ادامدى ءوزىنىڭ زىندانىنا كىرگىزىپ الىعا دايىن تۇر. ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇنىنە شەيىن، باقىتسىز كۇيدە، ۇرىس-كەرىس، جانجالمەن وتكىزەدى. جاقسى اتاۋلىنىڭ بارىنەن جيىركەنىپ، ءوزى ىسپەتتەستەرمەن وتىرىپ، جان-جاعىن جامانداعاننان قۋات الاتىنداي. ءورىسى ۋلانعانى سونشالىق، ىستەگەن ەشقانداي ءىسى العا باسپاي، تەك قانا جاماندىق شاقىرىپ وتىراتىن سياقتى.

«قۇداي ساقتاسىن»، ادامزات بالاسىنا سانا-سەزىم، اقىل-وي، پاراساتتىلىق بەرسىن دەگەن دۇعا ايتقاننان باسقا امال جوق.

اۆتوبۋس شاحتانىڭ اۋماعىنا كەلىپ توقتادى. بولعان جانجالدان كەيىن ءبارى ءوز بەتىمەن. ەشكىمنىڭ ەشكىممەن سويلەسۋگە زاۋقى جوق. جەتى قات جەردىڭ استىنا كىرمەستەن بۇرىپ، ءبىر قىر بار. سول قىرعا شىعىپ، ءالى ۇيقىدا جاتقان قالاعا ءبىر قاراپ الىپ، جىگىتتەر وزدەرىنىڭ اۋىسىمىن باستاۋعا اتتانادى.

جۇمىس ەكپىسى قارقىن الا باستاعاندىقتان، جەر استىندا كەلە جاتىپ، ءبىر-بىرىنەن كىلتتى سۇراسا دا، سايماننىڭ جاتقان جەرىن سۇراسا دا، از-ازدان اڭگىمەنىڭ ۇشقىنى شىعىپ كەلە جاتىر. بىرنەشە ۋاقىتتان كەيىن شاحتانىڭ ىشىنە جاڭعىرىق بولىپ ەستىلەتىندەي، كۇلكىنىڭ داۋىسى شىعىپ، ءبارى قالپىنا كەلگەندەي.

جۇرەكتە ەش الاڭ، ۋايىم جوق كەلە جاتقاندا، كەنەتتەن تارس-ءدۇرس، اپىر-توپىر، شاحتانىڭ ءىشى قاپ-قاراڭعى بولىپ، شاڭ باستى. تەحنيكاسى دامىل تاپپاي، ۋ-شۋ بولىپ جاتاتىن جەر استىندا ۇرەيلى تىنىشتىق ورنادى.

اۋەسبەك كوزىن اشسا، تاس قاراڭعى، ءوزىنىڭ قولىن كورە الماي تۇر:

– ەي! بىرەۋ بار ما؟ قايداسىڭدار؟ اقىل! مىعىم اعا! ساراڭجان! – دەپ ايقايلاپ، ءتىپتى تاكاپتى دا ايتتى.

شامالى مينۋتتان كەيىن قالتا شامىنىڭ جارىعى كورىندى. اۋەسبەك اقىرىنداپ، دىمقىم شاحتانىڭ قابىرعاسىن جاعالاي، جارىققا قاراي كەتتى. جاقىنداسا، ىڭىرسىپ جاتقان اقىلباي ەكەن. اياعىن تاس باسىپ قالعان.

– قازىر... قازىر... شىدا، اقىل. ءبىزدى الىپ شىعادى،- ساسقالاقتاپ، جان-جاعىنجاعى تاستاردى كوتەرىپ، نە ىستەپ جاتقانىن اۋەسبەك ءوزى تۇسىنبەي جاتىر.

– بەلبەۋ...، - اقىلباي اقىرىن ەرنىن جىبىرلاتىپ ايتتى.

– اۋ. نە دەيسىڭ؟

ارەڭ دەمىن الىپ، اقىلباي:

– بەلبەۋدى ال دا، اياق جاعىمدى وراپ تاستا. قان كوپ كەتىپ قالادى.

وسى كۇنگە شەيىن ەش الاڭسىز، بۇنداي جاعدايدى ءتىپتى ەلەستەتىپ تە كورمەگەن اۋەسبەك:

– قازىر... قازىر... اقىل. بەلبەۋدى قايدان تابامىن... بەلبەۋ... بەلبەۋ...، - دەپ، تاستاپ باسقا ەشنارسە جوق شاحتانىڭ ىشىندە بەلبەۋ پايدا بولىپ كەتەتىندەي ءارى-بەرى قولىن جىبىرلاتىپ وتىر. ءوزىنىڭ بەلبەۋى بار ەكەندىگى ەسىنە ءتۇسىپ، تەز ارا شەشىپ الىپ، اقىلدىڭ بەلىنەن تومەندەۋ، اياعى كورىنەتىن جەرىن وراپ قويدى.

ەندى-ەندى ەس كىرە باستاعان اقىلباي:

– راحمەت ساعان اۋەسبەك. مىنا جەردە ولگىم كەلمەيدى. ۇيدە قىزىم مەن ۇلىم كۇتىپ وتىر. سولاردىڭ بولاشاعى ءۇشىن، باستى تاۋەكەلگە تىگىپ، جەر استىنا ءتۇسىپ ءجۇرمىن. وسىلاي ءولىپ كەتسەم، ولارعا كىم باس-كوز بولادى؟ ءبىزدى الىپ شىعادى ما؟ تاس قاراڭعى. نە بولعانىن دا بىلمەيمىز.

اۋەسبەك تە ويىن جيناپ، «اياق-قولىم ساۋ. اقىلبايدىڭ قاسىندا بايبالام سالا بەرگەنىم جاراماس. اقىلبايدى الىپ شىعۋ كەرەكپىن. قانە، ەسىڭدى جي» دەپ، ىشتەي ءوزىن قايراپ الىپ:

– قازىر، اقىلباي، سەن كۇشىڭدى تەككە سارپ قىلما. وسىلاي جاتا تۇر. مەن سەنىڭ قالتا جارىعىڭدى الىپ، ءتىرى قالعاندارى بار ما ىزدەپ كەلەيىن، - قولىن تاستىڭ استىنا سالىپ، اياعىن كورەيىن دەسە، اياعى تولىقتاي ەزىلىپ كەتكەن، - قان كەتىپ جاتقان جوق سياقتى. بىلاي ىستەيىك: مەن قالتا جارىعىن الىپ ادامداردى ىزدەيمىن. ەشكىمدى تاپپاسام سەن ايقايلا، سەنىڭ داۋىسىڭا قايتادان كەلەمىن.

– جاقسى. بار. كومەك الىپ كەل.

مال باعىپ ءجۇرىپ، قامشىنى سەرمەگەندەي، اۋەسبەك جارىقتى ءارى-بەرى باعىتتاپ، ءجۇرىپ كەلە جاتىر. شاڭنان جارىق الىسقا تۇسپەي تۇر. كەلە جاتىپ جۇمساق بىرنارسەگە تاپ بولدى. جاتقان ساراڭجان ەكەن. بەتىنەن ۇرعىلاپ، ەسىن جيعىزىپ، ەكەۋلەپ ىزدەۋگە كەتتى. ەشكىمدى تاپپاي، قايتادان اقىلباي جاققا قاراي بەتتەدى. اۋەسبەك ايقايلاعان ەدى، اقىلباي دا ولارعا ايقايلاپ، باعىت بەردى.

ەندى بىرەۋ ەمەس، ۇشەۋ بولىپ وتىر.

– جىگىتتەر، مەنىڭ باسىم اينالىپ بارا جاتقان سياقتى، - اقىلباي كۇشى تاۋسىلىپ سويلەپ جاتىر، - بىتكەن سياقتىمىن. شىعىپ جاتساڭدار، مەنىڭ ۇلىم مەن قىزىما باس-كوز بولىڭدارشى. اماناتىم سول بولسىن سەندەرگە. رەنجىتىپ العان جەرلەرىم بولسا كەشىرىڭدەر. پەندەمىز عوي ءبارىمىز، - دەپ، ەكەۋىنە قاراپ ءبىر كۇلىپ الدى، - بالالارىما قاراڭدار، جىگىتتەر. كومەك بەرىپ تۇرىڭدار.

– بالالارىڭا ءوزىڭ كومەك بەرەسىڭ، - دەپ، اۋەسبەك شارپ جاۋاپ بەردى. الىستان تاعى ءبىر ايقاي ەستىلدى.

اۋەسبەك سەلك ەتە قالىپ:

– قايسىڭ بۇل؟ قايداسىڭ؟

– كومەكتەس. كەل تەز، كومەكتەس.

– قازىر، - دەپ، اۋەسبەك، دىبىسقا قاراي جۇگىردى.

جەردە تاكاپتىڭ جاتقانىن كوردى. اياق قولىن تەكسەرىپ، يىعىنا اسىپ الىپ، وتىرعان جىگىتتەرگە قاراي بارسا، ساراڭجان جىلاپ وتىر. مۇقيات قاراسا، اقىلباي ءولىپ كەتىپتى.

– ەرەجە بويىنشا كەزەكشىگە اپات جايىندا دابىل تۇسەدى. سودان كەيىن كەزەكشى قۇتقارۋ قىزمەتىن شاقىرۋعا مىندەتتى. قۇتقارۋ قىزمەتى ءتىرى ادامداردى ىزدەپ باستايدى. بىراق وعان شەيىن مىنا شاحتادا اۋا ءبىتىپ قالۋى مۇمكىن. تۇنشىعىپ ولەمىز. وتتەگى بالوندارىن ىزدەۋ كەرەك، - دەپ، تاكاپ نۇسقايلىقتى جاتقا ايتىپ بولعانداي، قالعان ەكەۋىنە باسىن كوتەرىپ قارادى.

اۋەسبەك پەن ساراڭجان كوز جاستارىن ءسۇرتىپ، بالونداردى ىزدەۋگە كىرىسىپ كەتتى. جولاي بەس-التى قالتا شامىن تاۋىپ الدى. ەكى وتتەگى بالونى تابىلدى. بىرەۋى تەسىلىپ قالىپتى. قولىندا بارمەن بازار بولىپ، قايتادان تاكاپقا قاراي بەتتەدى. شاحتا ىشىندەگى شاڭ دا باسىلدى. كىشكەنە تىنىس الۋ جەڭىلدەدى. تاكاپ ەسىن تولىق جيناپ، اياق-قولىن ءوزى سيپالاپ، مۇشەلەرىن تۇگەندەي وتىر ەكەن.

– بارى وسى. ءبىر بالون عانا. ۇشەۋمىز بىرنارسە قىلىپ، قۇتقارۋ كەلگەنشە امالدارمىز، - دەپ، اۋەسبەك تاستىڭ ۇستىنە وتىرا كەتتى.

ارادا بىرنەشە ساعات ءوتتى. قالىپقا اينالىپ كەتكەن تىنىشتىق.

تىنىشتىقتى جارىپ، جاڭعىرىق بولىپ بىرەۋدىڭ ايقايى ەستىلدى. ۇشەۋى قۋانىپ كەتىپ:

– ءبىز وسىندامىز! كەلىڭدەر! قۇتقارىڭدار! وسىندا وتىرمىز! - دەپ، جان-جاعىنا قولدارىن سەرمەپ، جارىقپەن بەلگى بەرىپ، كومەككە شاقىرا باستادى. جۇرەكتەرىندە قۇتقارۋ قىزمەتى كەلىپ قالعان ەكەن دەگەن ءۇمىت.

– ءاي! بۇل مەن، مىعىم. مىنا جاقتا جاتىرمىن، كەلىپ كومەكتەسىڭدەر. اۋەسبەك پەن ساراڭجان تاس قاراڭعىنىڭ ىشىنە كىرىپ كەتتى.

ارتتارىنان قالعان تاكاپ:

– تەزىرەك كەلىڭدەر، - دەيدى.

بىرنەشە ميناتتان كەيىن ەكەۋى مىعىم اعانى سۇيرەتىپ تاكاپتىڭ قاسىنا كەلدى. سول باياعى تىنىشتىقتىڭ ىشىندە ەندى تاعى دا تورتەۋ بولىپ وتىر.

– ءاي، ينجەنەر سىماق! جەر سىلكىنسە دە قۇلامايدى دەگەن شاحتاڭ قايدا؟ – دەپ، اۋەسبەك تاكاپقا تيسە باستادى.

– جەر سىلكىنبەك تۇگىل... بۇل مۇلدەم قۇلاماۋى كەرەك ەدى. ءوزىم ەسەبىن 10 رەت تەكسەرىپ شىعارعانمىن. كومپيۋتەرمەن بالامالاپ تا كوردىم. ولاي ەشكىم ىستەمەيدى. مەن عانا ىستەيمىن، ويتكەنى جۇمىستى رەتىمەن ىستەيتىن مەن عانا بارلىق شاحتادا. مەنىڭ نە جازىعىم بار؟ جۇمىسىمدى ادالىنان ىستەگەننەن باسقا؟ – تاكاپ الدىن الا باسشىلىقتىڭ الدىندا اقتالىپ تۇرعانداي.

مىعىم اعا اقىرىنداپ قابىرعاعا سۇيەنىپ:

– جىگىتتەر، قويىڭدار. ونى تالقىلاپ، ۇرىسسىپ تۇراتىن كەز ەمەس. امان قالۋدىڭ ارەكەتىن ىستەۋ كەرەك.

ساراڭجان كومەكتەن كۇدەرىن ۇزگەندەي:

– اعا، قايداعى امان قالۋدىڭ ارەكەتى. ءبىزدىڭ ۇستىمىزدە سەگىز ءجۇز، ول بولماسا مىڭ ەكى ءجۇز مەتر تاس مەن تاۋ جاتىر! قايداعى امان قىلۋ. قۇتقارۋ قىزمەتى كەلگەنشە مىنا جەردە اۋا ءبىتىپ، وسىلاي وتىرىپ، قىرىلىپ قالامىز.

ارى قاراي ەشكىم ەشنارسە ايتپادى. وتىرىپ، السىرەگەننەن، تورتەۋى دە ۇيىقتاپ قالىپتى.

العاشقى بولىپ تاكاپ كوزىن اشىپ، قالعاندارىن وياتتى. قالاي ۇيىقتاپ قالعاندارىن وزدەرى بىلمەيدى. مىعىم اعا ساعاتىنا قاراسا، ارادا ون سەگىز ساعات ءوتىپ كەتىپتى.

– ءبىز ون ساعاتقا ۇيىقتاپ كەتىپپىز، - دەپ، ساعاتىنىڭ جارىعىن ءوشىردى.

– ينجەنەر سىماق. اقىلگوي. نەشە ساعاتتان كەيىن قۇتقارۋ قىزمەتى كەلەتىن ەدى؟ – اۋەسبەك باياعى ادەتىمەن.

– نەگىزى ون ەكى ساعاتتا ءبىر بەلگىلەرى بولۋى ءتيىس. تىم بولماعاندا ءبىر تەحنيكانىڭ دىبىسى شىعۋى ءتيىس ەدى.

ساراڭجان ۇرەيلەنە:

– «ون سەگىز ساعات ءوتىپ كەتتى» دەپ تۇر عوي، بۇل قالاي بولعانى؟ تاكاپ اشۋعا باسىپ:

– بىلمەيمىن! بىلمەيمىن! مەن قۇداي ەمەسپىن. سەندەرمەن وسىلاي وتىرعىم كەلگەن دەپ ويلايسىڭدار ما؟ مەن مۇلدەم بۇگىن بۇل جاققا تۇسپەۋ كەرەك ەدىم. قارعىس اتقىر بولىمشە باستىعى مەنى جىبەرگەن جوق پا؟ تەكسەرىپ كەلسىن دەپ. ە، قۇداي، نە جاماندىق ىستەپ قويدىم!

نەگىزىندە تاكاپتى شاحتاعا بولىمشە باستىعى كونسترۋكتسيا بەرىكتىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن ەمەس، جاي كەڭسەدە وزدەرىنىڭ قۇلاعى تىنىش بولۋ ءۇشىن جىبەرگەن ەدى.

ارادا تاعى دا بىرنەشە ساعات ءوتتى.

– بايبالام سالا بەرمەي، امال جاسايىق، - مىعىم اعا جان-جاعىن قارايلاي باستادى، - تورتەۋمىز ءتورت جاققا ءبولىنىپ شاحتانىڭ جاعدايى نە بولعانىن بارلاپ كەلەيىك. قالتا جارىعى ارتىعىمەن بار. سەن مىنا جاققا، سەن مىنا جاققا، سەن مىنا جاققا، ال مەن مىنا جاققا بارايىق، - دەپ، ءتوت ادامدى ءتورت جاققا ءبولىپ تاستادى.

وعان تاكاپ جۇلقىنا:

– ا! جوق! جوق! مەن وسى جەردە وتىرا تۇرامىن، سوسىن ۇشەۋىڭ مەن جاقتى بارىپ تەكسەرىپ كەلەرسىڭدەر.

اۋەسبەك ايتقان ءسوزدىڭ استارىن تۇسىنبەي:

– نەگە سەن بارمايدى ەكەنسىڭ؟ بار! تۇر! – دەپ، تاكاپتى ورنىنان جۇلقىلاپ تۇرعىزا باستادى.

تاكاپ اۋەسبەكتىڭ قولىنان سىتىلىپ شىعىپ:

– وتكەنى مەن ينجەنەرمىن! سەن سياقتىلار كوشەدە مىڭداپ ءجۇر. سەن ءولىپ قالساڭ، ورنىڭا باسقا بىرەۋدى تابا سالادى. مەن بولماسام مىنا شاحتاڭ قاراڭ قالادى. مەن بولماسام، مەنىڭ ەسەپتەرىم بولماسا، وسى كۇنگە شەيىن جۇزدەپ قىرىلۋشى ەدىڭدەر. سەن سياقتى كۇرەك ۇستاپ، بەس-التى تاس قوپارۋ ەشكىمنىڭ قولىنان كەلمەيدى دەيسىڭ بە؟ ماعان ولۋگە بولمايدى، - دەپ، بالاشا شىر ەتتى.

اۋەسبەك اشۋعا ودان بەتەر بۋلىعىپ:

– ءوي، وسى تۇرعان جەرىڭنەن باسىڭدى تاسپەن ءبىر جارايىن با؟ توبەدەن ءتۇستى دەپ ايتا سالامىز، - دەپ، ۇلكەن تاسقا ۇمتىلعان بەتتە، ونى مىعىم اعا مەن ساراڭجان ۇستاپ قالدى.

– ءجا، ءوزىمىز تەكسەرىپ كەلەيىك، - دەپ، مىعىم اعا ەكەۋىن كوش باستاپ كەتتى.

ۇشەۋى كەلە جاتىپ، قانداي ۋچاسكىدە، شاحتانىڭ قانداي بولىگىندە تۇرعاندارىن، شاحتانىڭ باسقا امان قالعان بولىمدەرىن انىقتاپ، تاكاپقا قايتا ورالدى.

مىعىم اعا ءسوز باستادى:

– ءبىزدىڭ مۇندا جۇرگەنىمىزگە جيىرما ءتورت ساعاتتان اسىپ كەتتى. ەشكىم ءبىزدى قۇتقارۋعا كەلمەيتىن سياقتى. كەلسە ءبىر بەلگىسى بولار ەدى. ءوزىمىز امالدايىق، - دەپ، اڭگىمەنى جالعاستىرماق ەدى، ساراڭجان تاعى دا بايبالام سالىپ.

– الجىعان شال! امالىڭ تاۋسىلمايدى ەكەن. قالاي امالدايسىڭ؟ سيقىرشىسىڭ با؟ توبەمىزدەگى ءبىر كيلومەتر توپىراقتى جوق قىلىپ جىبەرەتىن قاسيەتىڭ بار ما؟

اۋەسبەك ساراڭجاننىڭ كەۋدەسىن باسىپ:

– سوڭىنا شەيىن تىڭدايىق. كوپتى كورگەن كىسى عوي. مىعىم اعا بايانداۋىن جالعاستىردى:

– اۋا ءالى بىتكەن جوق. نەگىزىندە باياعىدا ءبىتىپ قالۋى كەرەك ەدى، - ءبارى باسىن يزەدى، - دەمەك شاحتاعا ءبىر جەردەن اۋا كەلىپ تۇر. كىكشەنە عانا تەسىكتەن ەمەس، مىنا كولەمدى تولتىراتىنداي بولىپ تۇر.

وسىدان، وتىز-قىرىق جىل بۇرىن قالا قاراقشىلارى وسى شاحتالاردا التىن بار ەكەن دەپ ويلاپ، شاحتاعا تۇسەتىن وزدەرىنىڭ زاڭسىز تەسىكتەرىن جاساعان بولاتىن. ولارمەن بيلىك ءبىراز كۇرەستى. وسى شاحتانىڭ ىشىندە پوليتسيا ءجۇرىپ قۋاتىن. ول زامان ءوتتى دە كەتتى، بىراق جاڭاعى تەسىكتەر قالىپ قويعان بولسا كەرەك. قازىرگى ءبىزدىڭ ماقسات سول تەسىكتى تاۋىپ، ءوزىمىز سىرتقا شىعۋ. مەن بىلەتىن سوڭعى تەسىك وسى جەردەن ەلۋ مەتر جەردە ەدى. بىزدەرگە ونى جاۋىپ تاستاسىن دەگەن. اۋىسىمنىڭ سوڭى، ۇيگە اسىققاننان، ءبىز ونى شالا-پۇلا بىتەپ كەتكەنبىز. سول تەسىكتى تاپساق، جوعارىعا ءليفتىمىز.

تورتەۋى بەلگىلەنگەن جەرگە بارىپ، اقىرىنداپ تاستى قوپارا باستادى. مىعىم اعانىن ايتقانى ايداي كەلدى. ساراڭجان ءبىر تاستى ۇرىپ قالعان ەدى، ارتىندا قالعان تاستار وپىرىلىپ ءتۇسىپ كەتتى. تورتەۋى ءبىر-ءبىرىن جەتەكتەپ، جولدا وپىرىلعان تاستاردى تازالاپ، تاۋعا شىعىپ كەلە جاتقانداي، ءاربىر مەتردى ساعاتتاپ ەڭسەرىپ كەلەدى.

ءۇش اي قىس بويى شاتىردان سالبىراپ تۇرعان مۇز سۇڭگىلەر، باسقا كەزدە قۇلاماي، ءدال استىنان ادام ءوتىپ بارا جاتقاندا قۇلاپ، الاڭسىز پەندەنى مەرت قىلاتىنى بار.

قالانىڭ ورنىن تاڭداعانداي نە ويلادى ەكەن؟ شەتى قيىرى جوق عارىشتا ۇشىپ جۇرگەن استەرويد، ميلليونداعان شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتقان مۇحيتقا قۇلاماي، ءدال وسى مىعىم، ساراڭجان، اۋەسبەك تۇرىپ جاتقان قالانىڭ ۇستىنە كەلىپ قۇلايدى دەپ ويلادى ما ەكەن؟ وسىناشاما حالىقتى اجالدارى ءبىر جەرگە جينادى ما ەكەن؟

نە بولسا دا، شاحتادان امان قالعان ءتورت ادامنىڭ جەر بەتىندە كورگەنى جاندى تۇرشىكتىرمەي قويمادى.

تەمىر مەن بەتوننان قۇراستىرىلعان قالا عايىپ بولىپ، قالانىڭ ورنىندا وتقا ورانعان ۇلكەن شۇڭقىر عانا جاتىر.

اۋەسبەك ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەي، بولعان جايىتتى تۇسىنبەي:

– نە بولعان؟ سوعىس باستالدى ما؟ بىرەۋ بومبا تاستاعان با؟ – دەپ، جان-جاعىنا الاق-جۇلاق قاراپ، قالانى باسقا جەردەن ىزدەپ جاتىر.

مىعىم اعا قالا ورنىنداعى شۇڭقىردان كوزىن الماي:

– جوق. بومبادان بۇنداي شۇڭقىر ەشقاشان پايدا بولمايدى. وسىدان ءبىر اي بۇرىن جاڭالىقتاردان جەرگە جاقىن ۇشىپ جۇرگەن استەرويد تۋرالى وقىعان ەدىم. سول كەلىپ جازىقسىز تۇرعىنداردىڭ ۇستىنەن قۇلاعان سەكىلدى.

بۇنى ەستىگەن تاكاپ:

– ايتتىم عوي سەندەرگە! مەن شاحتانىڭ ەسەبىن ون رەت تەكسەرىپ شىعاردىم. شاحتانىڭ قاراپتان-قاراپ قۇلاي سالۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. وسىنداي بىرنارسە بولسا عانا قۇلاتۋى مۇمكىن. استەرويدتىڭ قۇلاۋىن ەسەپتە قالاي شىعارامىن... – دەپ، بىرنارسەلەر ايتىپ جاتقان ەدى، قالعانىنا تاكاپقا العاشقى رەت ءبارىبىر بولدى. ەشكىم وعان نازار اۋدارمادى، ايتقان ءسوزىن تىڭدامادى.

– قۇداي، كۇندە-كۇندە تاۋەكەلدىڭ ورتاسىندا جۇرگەن ءبىزدى الماي، مىنا جازىقسىز قارا حالىقتا نەڭ بار... – اۋەسبەكتىڭ داۋىسى ەستىلىپ تۇر، بىراق ەشكىم تىڭداپ تۇرعان جوق.

مىعىم اعا كوز جاسىپ ءسۇرتىپ، دىرىلدەگەن ەرىندەرىمەن اقىرىن عانا:

– كۇرىش باسا سالىڭدار، زاۋرەشىم، - دەدى.

***

الەمدى تۇسىنگىسى كەلگەن سىنىپتاسىما

ماعجان جۇماباەۆ «پەداگوگيكا» كىتابىندا ادام جامان بولسا، تاربيەشىسىنەن دەيدى. كەلىسۋگە بولادى، بىراق تۋىلعاندا ادامنىڭ ءوزىنىڭ دارا بولمىسى بولاتىن سياقتى.

كىپ-كىشكەنتاي بالا، وعان ءالى ەشناسرە اسەر ەتىپ ۇلگىرگەن جوق. الداۋدى، ارباۋدى، قۋانىشتى، شاتتىقتى كورمەگەن. الايدا، سول بۇلدىرشىندەردىڭ وزدەرى، بىرەۋى بۇزىق، بىرەۋى جۋاس، بىرەۋى جاناشىر، بىرەۋى قاتال بولىپ جاتادى.

مەنىڭ سىنىپتاسىمنان قالعان ەستەلىك.

ءبىرىنشى نەمەسە ەكىنشى سىنىپ كەزدەرى. بالامىز. بىزگە ءالى ەشنارسە اسەر ەتىپ ۇلگىرگەن جوق. بولمىسىمىز قانداي، سونداي بولىپ ءجۇرمىز.

مەكتەپ ۇيدەن الىس ەدى. اۆتوبۋسپەن باراتىنبىز. ون ءبىرىنشى اۆتوبۋسقا وتىرىپ الىپ، مەنىڭ انام بار، ءبىر توپ سىنىپتاستارىم بار، ءوزىم دە بارمىن، ايالدامادان ءتۇسىپ، مەكتەپكە قاراي بەتتەيمىز. سول كۇندەردىڭ بىرىندە جاڭاعى سىنىپتاسىم مەنىڭ اناما بۇرىلىپ، تەك قانا بالاعا ءتان ىزگىلىكپەن:

– تاتە، مىنە، كۋرتكا ساتىپ الدىم. دۆۋحستروني كۋرتكا. مىنا جاعى كىرلەسە، بىلاي شەشىپ، مىنا جاعىن كيە سالامىن، - دەپ، ماقتانىپ، بىزگە دە سونداي كۋرتكا الۋعا كەڭەس بەرگەن بولاتىن.

تاعى باسقا ءبىر كۇنى، باس كيىم كيمەي ءجۇرىپ، انام ماعان ۇرسسىپ تۇرعاندا، جاڭاعى سىنىپتاسىم مەنىڭ اناما تايانىپ:

– تاتە، الدامشى جىلى دەگەن بولادى، ءيا؟ قازىر جىلى سياقتى، بىراق اۋىرىپ قالاسىڭ، - دەگەنىنەن «الدامشى جىلى» ۇعىمىمەن العاش تانىسقان ەدىم.

ودان بولەك، ءبىر جەردەن اعىلشىنشا ونعا شەيىن ساناۋدى ۇيرەنىپ الىپ، ايالدامادان مەكتەپكە جەتكەنشە ساناپ جۇرەتىن.

سول سىنىپتاسىم 2026 جىلدىڭ جازىندا سۋعا باتىپ قايتىس بولدى.

ءبىراز زاتتى تۇسىنگىسى كەلىپ جۇرەتىن. كىم بىلەدى، ءبىراز زاتتى ءتۇسىنىپ تە قويعان شىعار.

قازاق حالقى قىزىق. ولگەن ادامدى قايتتى دەيدى. اعىلشىنداردىڭ باقيلىق ادامعا «Returned» دەگەنىن، نەمەسە ورىستاردىڭ «ۆەرنۋۆشيسيا» دەگەنىن ەستىمەپپىن.

ءبارىمىز ءبىر كۇنى جاراتۋشىمىزعا ورالامىز. ەرتە ورالعانىڭ وكىنىشتى، سىنىپتاسىم!

ەسىمدە ءبىرىنشى-ەكىنشى سىنىپتاعى بالا بولىپ ساقتالدىڭ.

تورەحان ۇسەمباي

Abai.kz