بالالار پسيحولوگىنە ءجيى قويىلاتىن سۇراقتار
بالالار مەن اتا-انالارعا ارنالعان ۇسىنىستار
قازىرگى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر كوپتەگەن پسيحولوگيالىق قيىندىقتارعا تاپ بولادى: مازاسىزدىق، دەپرەسسيا، بۋللينگ، ەكران الدىندا شامادان تىس ۋاقىت وتكىزۋ، مەكتەپكە بەيىمدەلۋ قيىندىقتارى. ەرتە پايدا بولاتىن بەلگىلەردى ەلەمەۋ – ۇلگەرىمنىڭ تومەندەۋىنەن باستاپ الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋعا دەيىنگى كۇردەلى ماسەلەلەرگە اكەلۋى مۇمكىن. بالالار پسيحولوگىنە دەر كەزىندە قويىلعان سۇراقتار ناقتى جاعدايلاردى شەشۋگە عانا ەمەس، سونىمەن قاتار اۋىر بۇزىلۋلاردىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى.
تسيفرلىق ورتا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ پسيحولوگيالىق قاۋىپتەرىن كۇشەيتەتىن ماڭىزدى فاكتورعا اينالدى. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، مەديا كەڭىستىكتەگى ءمىنسىز بەينەلەر جاسوسپىرىمدەردىڭ ءوزىن-ءوزى باعالاۋىنا تەرىس اسەر ەتەدى. قازاقستانداعى دەرەكتەرگە سايكەس، 11–15 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەردىڭ 20,7%-ىندا كاسىبي دياگنوستيكا تالاپ ەتەتىن دەپرەسسيا بەلگىلەرى تىركەلگەن. الەۋمەتتىك جەلىلەردى پروبلەمالىق دەڭگەيدە پايدالانۋ كورسەتكىشى 2018 جىلعى 6,9%-دان 2022 جىلى 12,7%-عا دەيىن وسكەن.
وسىلايشا، ۆيرتۋالدى ورتا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ پسيحولوگيالىق وسالدىعىن كۇشەيتەتىن ماڭىزدى فاكتورعا اينالۋدا. اۆستراليالىق زەرتتەۋشى M. Noetel-ءدىڭ پىكىرىنشە، الەۋمەتتىك جەلىلەردە كۇنىنە ەكى ساعاتتان ارتىق ۋاقىت وتكىزەتىن جاسوسپىرىمدەر مازاسىزدىق پەن ەموتسيونالدىق تۇراقسىزدىققا ءجيى ۇشىرايدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، 15–19 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەردىڭ شامامەن 18%-ى مازاسىزدىق پەن دەپرەسسيالىق كۇي كەشۋدە. بۇل جاعدايلار ينتەرنەتتەگى جاعىمسىز اقپاراتتى تۇراقتى تۇتىنۋمەن جانە دەسترۋكتيۆتى ونلاين قاۋىمداستىقتارعا تارتىلۋمەن بايلانىستى. ەكران الدىندا ۇزاق ۋاقىت وتكىزەتىن بالالاردىڭ 42%-ىندا ۇيقى بۇزىلىستارى بايقالعان. سونىمەن قاتار، بالالاردىڭ فيزيكالىق بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندەۋى مەن ەكران ۋاقىتىنىڭ ارتۋى مازاسىزدىق پەن دەپرەسسيا قاۋپىن كۇشەيتەدى. تسيفرلىق ورتانىڭ تەرىس اسەرى تۇلعاارالىق قاتىناستاردا دا كورىنىس تابادى. يۋنيسەف-ءتىڭ «Kazakhstan Kids Online» (2023) زەرتتەۋىنە سايكەس، قازاقستانداعى بالالاردىڭ 15%-ى جاعىمسىز كونتەنتكە تاپ بولسا، 21%-ى كيبەربۋللينگكە ۇشىراعان. قر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، 2022 جىلى مەكتەپتەگى زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى 2000-نان استام ءوتىنىش تىركەلگەن، ولاردىڭ ەداۋىر بولىگى قايتالاناتىن پسيحولوگيالىق قىسىممەن بايلانىستى.
پسيحولوگيالىق وسالدىقتىڭ ەڭ اۋىر كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى — سۋيتسيد سالدارىنان ومىردەن ءوتۋ جاعدايلارى. 2024 جىلدىڭ العاشقى سەگىز ايىندا قازاقستاندا 2389 سۋيتسيد فاكتىسى تىركەلگەن، ونىڭ ىشىندە 5–18 جاس ارالىعىنداعى بالالار اراسىندا 128 جاعداي ورىن العان. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ 2021 جىلعى ەسەبىنە سايكەس، قازاقستان 10–19 جاس ارالىعىنداعى بالالار اراسىنداعى سۋيتسيد كورسەتكىشى بويىنشا الەمدە 10-ورىندا تۇرعان. ال 2025 جىلعى دەرەكتەر بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن راستايدى: سۋيتسيد 15–29 جاس ارالىعىنداعى جاستار اراسىندا ءولىم سەبەپتەرىنىڭ ىشىندە ءۇشىنشى ورىندا قالىپ وتىر.
پسيحولوگيالىق وسالدىقتىڭ ەڭ اۋىر كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى — سۋيتسيد سالدارىنان ومىردەن ايىرىلۋ جاعدايلارى. 2024 جىلدىڭ العاشقى سەگىز ايىندا قازاقستاندا 2389 سۋيتسيد فاكتىسى تىركەلگەن، ونىڭ ىشىندە 5–18 جاس ارالىعىنداعى بالالار اراسىندا 128 جاعداي ورىن العان. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ 2021 جىلعى ەسەبىنە سايكەس، قازاقستان 10–19 جاس ارالىعىنداعى بالالار اراسىنداعى سۋيتسيد كورسەتكىشى بويىنشا الەمدە 10-ورىندا تۇرعان. ال 2025 جىلعى دەرەكتەر بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن راستايدى: سۋيتسيد 15–29 جاس ارالىعىنداعى جاستار اراسىندا ءولىم سەبەپتەرىنىڭ ىشىندە ءۇشىنشى ورىندا قالىپ وتىر.
بۇل الاڭداتارلىق دەرەكتەر بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ پسيحولوگيالىق تۇراقتىلىعى — ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن دەنساۋلىعىنىڭ نەگىزگى فاكتورى ەكەنىن كورسەتەدى. اۋىر سالداردىڭ الدىن الۋعا تەك جۇيەلى شارالار ارقىلى عانا ەمەس، كۇندەلىكتى قولجەتىمدى تاجىريبەلەر ارقىلى دا بولادى. سوندىقتان بالالارعا ءوزىن-ءوزى قولداۋعا جانە ەموتسيالىق تۇراقتىلىققا ارنالعان قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى قۇرالداردى ۇسىنۋ وتە ماڭىزدى. وسى ورايدا «وركەن» بالالاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، پسيحولوگ اۋەلبەكوۆا نازگۇل جايىقوۆنا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان كەڭەستەرىمەن ءبولىستى.
- ەموتسيا مەن دەنە بەلگىلەرىن بايقا.
«مەن اشۋلىمىن»، «ماعان قورقىنىشتى» دەپ سەزىمدى اتاۋ جانە دەنەدەگى وزگەرىستەردى (جۇرەك قاعىسى، دەنەنىڭ تىرىسۋىن) باقىلاۋ — ەموتسيالىق جاعدايدى تۇراقتاندىرادى.
- ويىڭدى جاز نەمەسە سۋرەتپەن جەتكىز.
ويلار قاعازعا تۇسكەندە، ولار باسىڭدا اينالا بەرمەيدى. بۇل مازاسىزدىقتى ازايتىپ، ماسەلەنى سىرتتاي باعالاۋعا كومەكتەسەدى.
- ەسىڭدە بولسىن: سەن – بىرەگەي تۇلعاسىڭ.
«بارلىعىنداي بولۋ» مىندەت ەمەس. قاتەلىكتەر — ساتسىزدىك ەمەس، ۇيرەنۋدىڭ جانە كۇشەيە ءتۇسۋدىڭ جولى.
- قوزعال جانە شىعارماشىلىقپەن اينالىس.
سپورت، بي، مۋزىكا، سۋرەت سالۋ – ەموتسيانى قاۋىپسىز تۇردە شىعارىپ، ىشكى تەپە-تەڭدىكتى قالپىنا كەلتىرەدى.
- سەنى مازالايتىن نارسەلەر تۋرالى ايت.
جاقىن ەرەسەك اداممەن نەمەسە دوسىڭمەن سويلەسۋ – وقشاۋلانۋ سەزىمىن ازايتىپ، گادجەتتەر مەن الەۋمەتتىك جەلىلەر الماستىرا المايتىن قولداۋ بەرەدى.
- شەكاراڭدى قورعاي ءبىل.
ساعان جاعىمسىز نارسەلەردى سابىرمەن ايتۋعا ۇيرەن. بىرەۋ قىسىم كورسەتسە نەمەسە رەنجىتسە: «ماعان بۇل ۇنامايدى» نەمەسە «توقتاشى، بۇل ماعان جاعىمسىز» دە. مۇنداي سوزدەر سەنىڭ شەكاراڭدى كورسەتىپ، وزىڭە دەگەن قۇرمەتتى ساقتاۋعا كومەكتەسەدى.
- مىقتى جاقتارىڭا نازار اۋدار.
جەتىستىكتەرىڭ مەن ماقتان ەتەتىن قاسيەتتەرىڭدى جازىپ وتىر. بۇل سەنىمدىلىكتى ارتتىرىپ، كۇمان مەن دەپرەسسيا قاۋپىن ازايتادى. سەنىم – ءوزىڭنىڭ ىشىڭدە.
- جاقىندارىڭمەن ءبولىس.
وتباسى مەن دوستاردىڭ قولداۋى — كۇيزەلىستى ازايتىپ، اۋىر ويلارمەن كۇرەسۋگە كومەكتەسەدى. قولداۋ — جالعىزدىقتى جەڭۋدىڭ جانە ىشكى قورعانىستىڭ ماڭىزدى بولىگى.
اتا-انالارعا ارنالعان ۇسىنىستار:
- سەنىم اتموسفەراسىن قالىپتاستىرىڭىز. بالا كۇندەلىكتى قولداۋدى جانە قىزىعۋشىلىقتى سەزىنگەندە («كۇنىڭ قالاي ءوتتى؟»), ول مازاسىزدىقتارىن ءجيى بولىسەدى. بۇل ەرەسەكتەرگە دەگەن سەنىمدى نىعايتىپ، ماسەلەلەردى شەشۋدى جەڭىلدەتەدى.
- ءوز ەموتسياڭىزدى مويىنداڭىز. «ماعان مازاسىز»، «مەن شارشادىم» دەگەن شىنايى سوزدەر — ەموتسيالىق اشىقتىقتىڭ ۇلگىسى. بۇل بالاعا سەزىمىن باسپاي، ەركىن جەتكىزۋگە ۇيرەتەدى.
- بالا ەموتسياسىن شەكتەمەڭىز. «جىلاما»، «اشۋلانبا» دەگەن سوزدەر — سەزىمگە تىيىم سالادى. ونىڭ ورنىنا: «سەنىڭ رەنجىگەنىڭدى كورىپ تۇرمىن، بىرگە تالدايىق» دەۋ — ەموتسيانى قاۋىپسىز تۇردە باستان كەشىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
- العاشقى بەلگىلەردە جانىندا بولىڭىز. بالا مىنەزىندەگى وزگەرىستەرگە (تۇيىقتالۋ، ۇيقىسىزدىق، قارىم-قاتىناستان باس تارتۋ) نازار اۋدارىپ، ونى نە مازالايتىنى تۋرالى سويلەسىڭىز. جىلدام ارەكەت پەن پسيحولوگ كومەگى — جاعدايدىڭ ناشارلاۋىن بولدىرمايدى.
- بىرگە ۋاقىت وتكىزىڭىز. ورتاق سەرۋەن، ويىن، اڭگىمە نەمەسە شىعارماشىلىق — بالاعا قامقورلىق پەن نازاردى سەزىنۋگە كومەكتەسەدى. بۇل سەنىمدى نىعايتىپ، مازاسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتەدى.
- تسيفرلىق ورتانى بىرگە باقىلاڭىز. قاۋىپسىز كونتەنتتى تاڭداڭىز، كورگەن نارسەلەردى تالقىلاڭىز. بۇل زياندى اسەردى ازايتىپ، سىني ويلاۋدى دامىتادى.
- ەكران ۋاقىتى مەن ۇيقىنى قاداعالاڭىز. كۇنىنە 2 ساعاتتان ارتىق ەمەس بوس ەكران ۋاقىتى جانە ۇيقىدان ءبىر ساعات بۇرىن «ەكراندىق دەتوكس» — مازاسىزدىق پەن ۇيقى بۇزىلۋ قاۋپىن ازايتادى.
- ءپوزيتيۆتى بالامالار ۇسىنىڭىز. سەرۋەن، ۇستەل ويىندارى، سپورت، شىعارماشىلىق — ەكران ۋاقىتىن ازايتىپ قانا قويماي، بالاعا جاعىمدى ەموتسيالار سىيلايدى جانە وقشاۋلانۋ مەن دەپرەسسيا قاۋپىن تومەندەتەدى.
قازىرگى بالالار مازاسىزدىق، بۋللينگ، ەكران الدىندا شامادان تىس ۋاقىت وتكىزۋ جانە بولاشاققا دەگەن قورقىنىش سياقتى قيىندىقتارعا ءجيى تاپ بولادى. ەرەسەكتەر بالانىڭ سيگنالدارىن بايقاماسا نەمەسە ءبارىن «جاس ەرەكشەلىگى» دەپ قابىلداسا، بۇل ماسەلەلەر ودان ءارى كۇشەيە تۇسەدى. پسيحولوگقا دەر كەزىندە قويىلعان سۇراقتار، سونداي-اق ءۇي جاعدايىندا قولدانۋعا بولاتىن قاراپايىم تاسىلدەر – تىنىس الۋ جاتتىعۋلارى، ەكران ۋاقىتىن شەكتەۋ، كۇندەلىكتى اڭگىمەلەسۋ جانە كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋ – بالانىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىن نىعايتىپ، قاۋىپتەردى ەداۋىر ازايتا الادى.
اتا-انالار – بالانىڭ العاشقى «پسيحولوگتارى». سوندىقتان بالا كوبىنە ەرەسەكتەردىڭ ەموتسيالىق كۇيىن بەينەلەيتىنىن ەستە ساقتاۋ ماڭىزدى. بالانىڭ پسيحيكالىق ساۋلىعىنا قامقورلىقتى وزىمىزدەن باستاۋ قاجەت – ءوز سەزىمدەرىمىزدى تانۋ، كۇيزەلىستى باسقارۋ جانە تۇراقتىلىق ۇلگىسىن كورسەتۋ ارقىلى. اشىق ديالوگ، ەموتسيالىق جاعدايعا نازار اۋدارۋ جانە دەر كەزىندە كومەك سۇراۋعا دايىن بولۋ – بالالاردا ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرىپ، ۇيلەسىمدى دامۋعا نەگىز قالايدى.
Abai.kz
