مەنى سوڭعى كەزدەرى الەم ادەبيەتى سيۋجەتتەرىندەگى ۇقساس موتيۆتەر ماسەلەلەرى قىزىقتىراتىن بولىپ ءجۇر. مىسالعا، گوگولدىڭ «تاراس بۋلباسى» مەن قازاق ادەبيەتىندەگى ورتاق ماسەلەلەرگە توقتالساق.

گوگولدىڭ «تاراس بۋلباسىندا» جاۋدان قاشىپ كەلە جاتىپ، جولدان ءتۇسىرىپ العان تەمەكى ترۋبكاسىنا سەرىكتەرىمەن قايتا ورالاتىن ءساتى بار عوي. وسى جەردە قايران ەر اجال قۇشادى. قازاق ادەبيەتى مىسالىندا جاۋىنگەر جىراۋ دوسپامبەت جاۋدى جەڭىپ كەلە جاتىپ، ارتتا ءتۇسىرىپ العان قامشىسىنا قايتا بۇرىلاتىنى بار. وسى جەردە اڭدىپ وتىرعان كۇشى باسىم دۇشپان جالعىز قالعان جىراۋعا تاپ بەرىپ، قاپيادا قازا تابادى. بۇل جايلى جىراۋ:

قاراعايلى كودىك بويىندا

قامشىم قالدى ويىندا

شىرماۋىعى – التىن، سابى –جەز

بۇلدىرگەسى بۇلان تەرىسى

ءورىمى قۇنان ءپىلدىڭ قايىسى – دەپ، سيپاتتايتىنى بار.

جىراۋ باسىنداعى وسى قايعىلى جايدى قىرىم نوعايلارى اراسىنان اكادەميك، تۇركولوگ ۆ.ۆ.رادلوۆ جازىپ الادى.

سالىستىرساق: تاراس بۋلبا ءتۇسىرىپ العان ترۋبكاسى ءۇشىن كەرى ورالىپ، جاۋ قولىنا تۇسەدى، ال دوسپامبەت تە ءتۇسىپ قالعان قامشىسىنا ورالعاندا، اڭدىپ تۇرعان دۇشپانداردىڭ تورىنا تۇتىلادى.

ەكىنشى ۇقساستىق: بىرەۋىنىڭ ۇلى جاۋ قىزىنا عاشىق بولىپ، سولاردىڭ جاعىنا شىعىپ كەتەدى. ەكىنشىسىنىڭ دە ءىنىسى جاۋ قىزىن ءسۇيىپ قالىپ، سولاردىڭ جاعىنا شىعادى. ايىرماشىلىعى: بىرىندە بالاسى، ەكىنشىسىندە ءىنىسى. بىراق، بۇل ەلەۋسىز عانا ايىرماشىلىق. ۇلى بولا ما، ءىنىسى بولا ما ەكەۋى دە جاقىن ادامدار. تاراس بۋلبا دا، باتىر بايان دا تۋعاندارىن وتان، ەل، ۇلت الدىنداعى پارىزدارىن جوعارى قويعاندىقتان قاتال ۇكىمگە بارىپ، ءوز قولدارىمەن ولتىرەدى. قاتال دا بولسا، ءادىل جازا! ولار پەندەلىك سەزىمگە بەرىلمەيدى. ۇلكەن پارىز الدىندا ادامدىق بيىك قالىپتارىن ساقتايدى. ارلارىنا داق تۇسىرمەيدى. نامىستى جوعارى قويادى. ال، وسى بىزدەردىڭ ارالارىمىزعا كىرشىك تۇسكەن جوق پا؟! بىزدەر نە ىستەپ ءجۇرمىز وسى؟!

كەيدە الەم ادەبيەتىندەگى سيۋجەتتەردىڭ موتيۆتەرىندەگى ورتاق سيپات، ۇقساس جايتتاردى كورىپ، تاڭعالىپ جاتاتىنىم بار. مىسالعا باستى كەيىپكەرلەردىڭ وتان الدىنداعى پارىزى، ۇلتتىق مۇددەنى قاتاڭ ۇستانۋى كوپتەگەن شىعارمالارعا وزەك بولىپ تارتىلىپتى. كوبىنە وتان الدىنداعى پارىزىن ۇمىتىپ كەتىپ جاتاتىن ۇلدارىنا ۇكىمدى اكەلەرى شىعارىپتى. بىلاي قاراساڭ، قاتال دا ءادىل ۇكىم! وتان الدىنداعى، ۇلت الدىنداعى ساياسي، يدەولوگيالىق مۇددە الدىنداعى ادالدىقتى، كوزدىڭ قاراشىعىنداي كوبىنە اكەلەر قورعاپتى. ۆولتەردىڭ 1730 جىلى جازىلعان «برۋت» تراگەدياسىنىڭ باستى كەيىپكەرى – رەسپۋبليكاشىل برۋت. ول دەسپوت – پاتشا تاركۆينيانى قۇلاتۋعا بەلسەندى ارالاسادى. اكە جولىمەن جۇرگەن تيت تە قولباسشى رەتىندە وتان مۇددەسىن قورعايدى. برۋت پەن ءتيتتىڭ پاتريوتتىق سەزىمدەرى ۇلكەن سىنعا تۇسەدى. تيت تاركۆينيانىڭ قىزى تۋليگە عاشىق بوپ قاپ، سەزىمگە بوي الدىرادى. قۇلاي ءسۇيىپ، سۇيىسپەنشىلىك ورتىنە شالىنادى. «تابيعيلىق» «قوعامدىقتان» ۇستەم بولىپ، سالتانات قۇرىپ، ول ساتقىن اتانادى. سەنات شەشىمىمەن ۇلىنا دەگەن جازالاۋ شەشىمىن برۋت ءوزى اتقارادى.

فرانتسۋز جازۋشىسى پروسپەر مەريمەنىڭ 1829 جىلى جازىلعان «ماتەو فالكونە» دەگەن كلاسسيكالىق نوۆەللاسى بار. نوۆەللانىڭ باستى كەيىپكەرى – كلاسسيكالىق شارۋا – ماتەو فالكونە. ماتەو فالكونەنىڭ ۇيىنە پوليتسيادان قاشىپ جۇرگەن ءبىر بانديت كەلىپ تىعىلادى. كورسيكالىقتاردىڭ ادەت-عۇرپى بويىنشا جاۋ ما، بانديت پە، كىم بولسا ول بولسىن، قوناق بولىپ ەسەپتەلەدى. كورسيكالىقتاردىڭ مەيماندوس، قوناقجايلىق عۇرپى وسىنداي. وسى عۇرىپتى ماتەونىڭ ون جاسار ۇلى فورتۋناتو بۇزادى. پوليتسيا سەرجانتى تەودورو گامبانىڭ ون ەكيۋ تۇراتىن كۇمىس ساعاتىنا قىزىعىپ، ءوزى ءۇيۋلى مايا شوپكە جاسىرعان دجانەتتو سانپەرو دەگەن ءبانديتتى سولداتتارعا (ۆولتيجەر وتريادىنا) ۇستاپ بەرەدى. بالاسىنىڭ ساتقىندىعىن ەستىپ، ىزا قىسقان، نازالانعان ماتەو فالكونە ءوزى ۇكىم شىعارىپ، بالاسىن اتىپ ولتىرەدى. قاتاڭ ۇكىم، قاتال جازا! امال نە؟! بىراق فالكونەگە بالاسىنىڭ ومىرىنەن گورى، ادەت-عۇرىپ، نامىس، ار قىمبات. سوندىقتان دا ول بالالىقپەن دۇنيەگە قىزىققان عوي دەپ، ءوزىن الدارقاتپاي قاتاڭ جازا كەسەدى. ايەلى دجۋزەپپانىڭ ەمىرەنىپ، ەلجىرەپ، جاناشىرلىقپەن كومەك، كەشىرىم سۇراعانىنا قارامايدى. قاتالدىق! قاتالدىق بولسا دا تاعىلىمدى ونەگە!

تاعى ءبىر وقيعا – ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى گوگولدىڭ «تاراس بۋلبا» پوۆەسىنىڭ باستى كەيىپكەرى تاراس بۋلبانىڭ باسىندا بولعان وقيعا. ونىڭ وستاپ جانە اندري دەگەن ەكى ۇلى بولدى. وستاپ ۇلكەنى، اندري كىشىسى. ەكەۋى دە كيەۆتەگى ۋچيليششەدە (بۋرسادا) وقيتىن شاكىرتتەر بولاتىن. ولار اكەسى تاراستىڭ جورىقتارىنا قاتىستى. پولياكتىڭ لۋبنا قالاسىندا اندري جاۋدىڭ قىزىنا عاشىق بولىپ، قۇلاي سۇيەدى. پولياك ارۋىنىڭ كەلبەتىنە اربالىپ، جاۋ جاعىنا شىعادى. كازاكتارعا قارسى گۋسارلار پولكىن باستاپ شىعادى. اقىرى تاراس پولكىنىڭ ساربازدارى ونى قولعا تۇسىرەدى. بالاسىنىڭ ۇكىمىن ءوزى شىعارىپ، تاراس ءوز قولىمەن ءاندريدى اتىپ ولتىرەدى. ارتىندا: «ءوزىم جاراتتىم، ەندى ءوز قولىممەن ولتىرەمىن!»، - دەگەن ايگىلى ءسوزى قالدى. وتان الدىنداعى پارىزدى تەرەڭ تۇسىنگەن اكە قاتال ۇكىمدى جۇرەگى قالت ەتپەي ورىندادى. جازۋشى: «اندري ولگەندە دە ادەمى، سۇلۋ قالپىندا، قاسى قيىلىپ جاتتى»، - دەپ سۋرەتتەيدى.

جازۋشى م.شولوحوۆتىڭ «اكە» اڭگىمەسىندە اق اسكەرىنىڭ سولداتى بولعان اكە، قولعا تۇسكەن قىزىل اسكەر ۇلىن قاشىرىپ جىبەرمەي ءوز قولىمەن اتىپ، ۇكىمدى ورىندايدى. تاعى دا ار، نامىس، پارىز.

قازاق اقىنى م.جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايان» پوەماسىندا قالماق قىزىنا عاشىق بوپ، سونىمەن بىرگە جاۋ جاعىنا قاشىپ بارا جاتقان ءىنىسى نوياندى اعاسى بايان قۋىپ جەتىپ، ساداقپەن اتىپ ولتىرەدى. جۇرەگى قان جىلاعانىمەن، قاتال ۇكىمدى ءوز قولىمەن اتقارادى. تۋعان باۋىرىنىڭ ومىرىنەن گورى، وتان، ەل، ۇيات الدىنداعى پارىز ۇستەم شىقسا كەرەك. ماعجان شىعارماسىندا اكەنىڭ ورنىنا ۇكىمدى اعاسى ورىندايدى. ايىرماشىلىق سوندا عانا. بىراق بۇدان ەشتەڭە وزگەرىپ تۇرعان جوق. اكەسى بولا ما، اعاسى بولا ما، ءىنىسى بولا ما، بالاسى بولا ما، ءبارىبىر. وتان، ەل الدىنداعى پارىز ءۇشىن تۋعاندارىن قاتال ۇكىمگە كەسىپ، جازالايدى.

الەمدىك سيۋجەتتەردەگى وسىنداي ۇقساس موتيۆتەر تەرەڭ ويعا جەتەلەيدى. اۋىر سەزىمدەرگە بوي الدىرىپ، قالىڭ وي تۇڭعيىعىنا باتىرادى.

ءسابيت جامبەك ف.ع.ك.،

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كمۋ پروفەسسورى

Abai.kz