قورقىت بابامىزدان قالعان قاسيەتتى قارا قوبىزدى ەكىنىڭ ءبىرى ۇستاي بەرمەيدى. بىرىنشىدەن، كيەسى بار دەسەك، ەكىنشىدەن، ونداي تىلسىم دۇنيەمەن بايلانىسى بار قاسيەتتى قوبىزدى ۇستاۋ ءۇشىن اتا-بابانىڭ قانىمەن دارىعان ەرەكشە دارىن كەرەك دەپ ويلايمىن.

داۋلەسكەر كۇيشى سماتاي ۇمبەتباەۆ ۇلىتاۋ وبلىسى جاڭاارقا اۋدانىنا قاراستى «جەڭىس» اۋىلىنىڭ تۋماسى. بۇل ەلدە نەبىر ارقالى قوبىزشىلار بولعان دەسەدى. بۇل ەل اتاقتى قوبىزشى، كومپوزيتور ىقىلاستىڭ كىندىك قانى تامعان جەر. ءتورت جاسىنان قوبىز ۇنىنە ەلىتكەن سمەكەڭ شۇيكەن اقساقال قوبىز تارتىپ جاتقانىن ەستىسە جالاڭاياق قاردى كەشىپ سول ۇيگە جەتەدى ەكەن. العاشقى ۇستازدارى دەگەندە اشاي، وسپان، توبەل باسىعاراۇلى، سارمۇقان باباسۇلى، شۇيكەن اقساقالداردى اۋزىنا الاتىن.

اكەسى سماتايدىڭ قوبىزعا قۇمارلىعىن بايقاپ، قوبىز ىزدەپ جۇرگەنىن ايتقان سوڭ باباستىڭ سارمۇقانى اق قايىڭنان جاساعان قوبىزدى اكەپ بالاعا سىيلايدى. اكەسى سارمۇقانعا ريزا بولىپ نە قالايتىنىن سۇرايدى. سارمۇقان كوك بيەنىڭ تۇقىمىن العىسى كەلەتىنىن ايتادى. بالاسىنىڭ قۋانىشىن كورگەن اكەسى ونىڭ بۇيىمتايىن ورىنداپ، قالاعانىن بەرەدى.

سماتايدىڭ اكەسى جاس كەزىندە ىقىلاستىڭ ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن تاۋدىڭ باسىندا قوبىز ويناعانىن كورگەن ەكەن. كەيىن ىقىلاستىڭ ۇرپاعى سيقىمباي وسى اۋىلعا كەلىپ قونىستانادى. سماتاي سول كىسىنىڭ بالالارىمەن بىرگە كۇيشىگە ەرىپ جۇرەدى.

بوزبالا كەزىندە قازاق راديوسىنان داۋلەسكەر كۇيشىلەر جاپپاس قالامباەۆ پەن داۋلەت مىقتىباەۆتىڭ كۇيلەرىن تىڭداي ءجۇرىپ، سول كىسىلەردىڭ قوبىزىنىڭ دىبىسىن شىعارۋ ماقساتىندا بەس جىل بويى جيىرما شاقتى قوبىز جاسايدى. سمەكەڭ ءومىر بويى قوبىزدىڭ ەرەكشە دىبىسىن ىزدەۋمەن بولدى جانە سونى تابا ءبىلدى.

سماتاي ۇمبەتباەۆ جاسىراق كەزىندە جەزدەسى يگىلىك وماروۆتىڭ ورىنداۋىنداعى اندەردى ءسۇيىپ تىڭداپ، كەڭ تىنىستى ءانشىنىڭ ءان ورىنداۋ شەبەرلىگىن بويىنا دارىتتى. باباستىڭ سارمۇقانىنان ۇكىلى ىبىرايدىڭ «گاككۋىنىڭ» باسقا ءبىر ءتۇرىن ۇيرەندى.

سمەكەڭنىڭ ۇلكەن ونەر جولىنا تۇسۋىنە حالىق جازۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ەڭبەگى زور. اۋىلدا ەلەۋسىز جۇرگەن جاس دارىننىڭ قوبىزىن تىڭداپ، الماتىعا شاقىرعان، «قازاقكونتسەرتكە» ورنالاسىپ، ءۇيلى بولۋىنا سەبەپشى بولعان سول كىسى ەكەنىن ەستيتىنبىز.

1971 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ رەكتورى بولىپ تۇرعان كەزىندە بەلگىلى كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ سماتايدىڭ كونسەرۆاتورياعا تۇسۋىنە ىقپال ەتەدى.

قىلقوبىز كلاسى بويىنشا وقىتۋشى بولعان اتاقتى داۋلەت مىقتىباەۆتىڭ الدىنان ءدارىس الىپ جۇرگەنىندە ءبىر كۇنى ۇستازى «سماتاي، مەن ساعان ەشتەڭە ۇيرەتە المايمىن، ءوزىڭنىڭ قالىپتاسقان مەكتەبىڭ بار، بار دۇنيەنى تۇزەۋدىڭ قاجەتى جوق، ساحناعا ەركىن شىعا بەر!» دەگەن ەكەن. ءارى قاراي وقۋدىڭ ارتىق ەكەنىن ءتۇسىنىپ، سمەكەڭ ونەرگە ءبىرجولاتا بەت بۇرىپتى.

1972 جىلى عابيت مۇسىرەپوۆ باستاعان جازۋشىلار دەلەگاتسياسىمەن جايلاۋكولگە بارىپ ونەر كورسەتەدى. سول جولى ول ىقىلاستىڭ قوبىزىن العاش رەت قولىنا ۇستاپ كورەدى.

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى

ونشاقتى جىل قازاق ساحناسىندا ەڭبەك ەتىپ، سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترى، ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ جاناشىرى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ اقىل-كەڭەسىمەن ۇلتتىق اسپاپتار جاساۋ ماقساتىندا 1981 جىلى اشىلعان قازاقتىڭ ىقىلاس اتىنداعى ۇلتتىق مۇراجايىنا جۇمىسقا قابىلدانادى. ول كەزدە مۇراجاي جانىنان «سازگەن» ءانسامبلى اشىلادى. مۇراجايدىڭ ديرەكتورى، شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى جارقىن شاكارىم وسى ءانسامبلدى ءوزى باسقارىپ، دۇنيەجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلىنە ونەر ساپارلارىن ۇيىمداستىرادى.

سماتاي ۇمبەتباەۆ وسى مۇراجايداعى 700 دەن اسا اسپاپتى ءوز قولىمەن جاسايدى. سازگەن، نارقوبىز سياقتى اسپاپتاردى جاساپ ءجۇرىپ، ءوزى دە سازگەنشى، نارقوبىزشى، قىلقوبىزشى، ءانشى، جىرشى اتانادى. وزبەكالى جانىبەكوۆ سمەكەڭنەن داستاندى قوبىزعا قوسىپ ايتۋدى وتىنەدى. قيسا-داستاندى دا ىركىلمەي ورىنداپ، تىڭداۋشىسىن ۇيىتا بىلەدى.

اتاقتى ەتنوگراف-جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ «سماتاي – ۇلى قوبىزشىلاردىڭ سوڭعى تۇياعى» دەپ ايتىپ كەتكەن.

مەنىڭ سماتاي ۇمبەتباەۆپەن تانىستىعىما توقتالسام:

1979 جىلى مەن قازاقتىڭ جامبىل اتىنداعى مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ لەكتسيا توبىنا قىزمەتكە الىندىم. بۇل توپتى كومپوزيتور ءاشىر مولداعايىنوۆ باسقارادى ەكەن. بىرەر كۇننەن سوڭ ءبىز تالدىقورعان وبلىسىنىڭ اندرەەۆ، قاپال اۋداندارىن ارالايتىن بولدىق.

تاڭەرتەڭ «كۋبان» دەگەن شاعىن اۆتوبۋسپەن جولعا شىقتىق. باستاۋشىمىز ‒ ءاشىر مولداعايىنوۆ، ءوزىمىز تەلەارنادان، قازاق راديوسىنان اندەرىن  تىڭداپ جۇرگەن كەنجەگۇل سىزدىقوۆا مەن بايانشى دميتري گۋسينتسوۆ، قوبىزشى سماتاي ۇمبەتباەۆ،  تولەگەن جەلدىباەۆ، راحيما مۇسابەكوۆانىڭ كۇيەۋى (اتىن ۇمىتىپ وتىرمىن) ‒ مىنە، وسى ادامدارمەن ءبىر اي بويى جەتىسۋ جەرىندەگى اۋىل-اۋىلدى ارالاپ، كونتسەرت قويدىق.

سول ءبىر ۇمىتىلماس شاق ءالى ەسىمدە. دالا قوسىندا، ەگىنشىلەرگە، اۋىل ادامدارىنا  كونتسەرت قويدىق. ءاشىر اعا ءوز اندەرىن بايانمەن ورىندايدى. سمەكەڭ قوبىزىن تارتىپ، كورەرمەندى ۇيىتادى. كەنجەگۇل كۇيەۋى ءدميتريدىڭ بايانمەن سۇيەمەلدەۋىنىڭ ارقاسىندا نەبىر اندەردى تامىلجىتا ورىندايدى. تولەگەن كلاسسيكالىق اندەردى ورىندايدى. مۇسابەكوۆ اعامىز دومبىرامەن اريالاردان ۇزىندىلەر ورىندايدى. مەن جۇسەكەڭنەن ۇيرەنگەن اندەرىمدى ورىنداپ ءجۇردىم. وسىدان باستاپ سمەكەڭ جاقىن ادامىمداي بولىپ كەتتى. مەن ءبىر كونتسەرتتەن كەيىن تۇرمىسقا شىعىپ كەتتىم دە فيلارمونيادان كەتىپ قالدىم.

بىردە الماتىداعى ءنومىرى 12-ءىنشى ورتا مەكتەپتە وقيتىن قىزىما بارسام، سمەكەڭ قىزىمنىڭ سىنىبىنىڭ ەسىگىن جوندەپ ءجۇر. «سمەكە، بۇل جاقتا قايدان ءجۇرسىز؟» دەيمىن عوي. سويتسەم قىزىمنىڭ سىنىپ جەتەكشىسى باعداگۇل بۇل كىسىنىڭ جۇبايى ەكەن. «ەەە» دەپ تۇسىنىستىكپەن قاراعانىم بار. سودان باستاپ سمەكەڭ حابارلاسىپ تۇراتىن بولدى. اڭگىمەمىز ونەر جايلى. «قازاقكونتسەرتتە» ەڭبەك ەتكەن نەبىر دارىندى اپا-اعالارىمىز جايلى قىزىقتى وقيعالاردى بابىنا كەلتىرىپ اڭگىمەلەيتىن ەدى.

سمەكەڭنىڭ كورىپكەلدىك قاسيەتى بار. كەيدە جاۋىرىن ۇستاپ ءبىراز دۇنيەنى ايتاتىن. ءبارى دۇرىس كەلەدى. كەيدە مەن تۋرالى ءتۇس كوردىم دەيدى. ونىسى دا تۋرا كەلەدى. رۋحاني دوس ەدىك. سىرىن ايتاتىن. ءوز ءومىرى، وسكەن ورتاسى جايلى كوپ اڭگىمەلەيتىن. قوبىزشىلار جايلى، قوبىزدىڭ سىرى جايلى كوپ تولعاناتىن. ءتىپتى قايتىس بولاردان ءبىر اپتا بۇرىن ۇلى جاسۇلان ەكەۋى قالاداعى ۇلت اسپاپتارىن جاسايتىن ۇستاحانالارعا بارىپ، قوبىز جاساپ جاتقان جىگىتتەردىڭ قوبىزىنىڭ دىبىسىن تەكسەرىپ، «بۇدان كەيىن قوبىزدىڭ ءۇنى قالاي بولار ەكەن» دەپ ۋايىمداعان ەكەن.

سماتاي ۇمبەتباەۆ جاپونياعا بارعان ساپارىندا ماشينا ءمىنىپ قايتتى. جاپوندىقتار كوپ اقشاعا قوبىزىن ساتىپ العىسى كەلگەن ەكەن. سمەكەڭ قوبىزىن ساتۋعا قيماپتى. ول ءوز كەزىندە ونەرىمەن دۇنيەجۇزىنىڭ ءبىراز جەرىن شارلاپ، قاسيەتتى قوبىز ءۇنىن سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان شەتەلدىكتەرگە تىڭداتىپ، تاڭداي قاقتىرعان...

سماتاي اعامىز كوبىنە كونتسەرتكە قاتىسۋعا شاقىرساق كەيىنشەكتەپ تۇراتىن. ول كىسىنىڭ ايتارى «مىناۋ ءۇيىمدى ءبىتىرىپ الايىن، جاڭا قوبىز جاساپ جاتىرمىن، سونىمەن ءبىر شىعارمىن» دەگەن سياقتى سىلتاۋلاردى كوپ ايتاتىن. قايتىس بولاردىڭ الدىندا ول كىسى «التىنعا ايتىپ، ەل بىلمەيتىن جاڭا كۇيلەرىمدى جازعىزىپ السام جارار ەدى» دەپ كوپ ايتىپتى. بىراق ماعان حابارلاسقان جوق. ماعان ايتسا ديكتوفونمەن بولسىن جازىپ الار ەدىم. سول جاعى وكىنىش بولعان ەكەن. ول كىسى بار بايلىعىن، شىعارعان كۇيلەرىن وزىمەن بىرگە الا كەتتى...

جۇمباق الەمگە ءوز جۇمباعىمەن كەلىپ، بار قازىناسىن قالدىرا الماي كەتكەن ارمانى اسىل، ماقساتى بيىك جاننىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى سماتاي ۇمبەتباەۆ ەدى!!!

التىن يمانباەۆا،

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

Abai.kz