«ادىلەتتى جانە پروگرەسسيۆتى قازاقستاننىڭ حالىقتىق كونستيتۋتسياسى ءۇشىن!» جالپىۇلتتىق كواليتسياسى مۇشەلەرىنىڭ ۇلىتاۋ وبلىسىنا ساپارى اياسىندا ساتباەۆ قالاسىنداعى «اننەنسكايا» شاحتاسىنىڭ جۇمىسشىلارىمەن كەزدەسۋ ءوتتى.

كەزدەسۋ بارىسىندا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى مەن 15 ناۋرىزدا وتەتىن الداعى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ماسەلەلەرى تالقىلاندى. جيىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا، سونداي-اق دەپۋتاتتار، زاڭگەرلەر جانە ساراپشىلىق قاۋىمداستىق وكىلدەرى قاتىستى.

تالقىلاۋ بارىسىندا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى ەڭبەك ادامىنا، وندىرىستەگى قاۋىپسىزدىككە، ءادىل قاعيداتتارعا جانە مەملەكەتتىڭ ازاماتتار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنە تىكەلەي قاتىستى نورمالارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.

ايدا بالاەۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ مۇددەسىنە باعىتتالعانىن جانە ەڭبەك ۇجىمدارى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى قۇندىلىقتاردى بەكىتەتىنىن اتاپ ءوتتى.

«جوبا مازمۇنىنىڭ ءمانى ەڭ الدىمەن پرەامبۋلادان كورىنىس تابادى. ول «ءبىز، قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس حالقى…» دەگەن سوزدەرمەن باستالادى. بۇل – ماڭىزدى ءارى تەرەڭ ماعىناسى بار تۇجىرىم. ياعني ەلدىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن باستى قۇجاتتىڭ نەگىزىندە حالىقتىڭ ەركى جاتىر دەگەن ءسوز. دەمەك، مەملەكەت قالاي داميتىنىنا ءبارىمىز دە ورتاق جاۋاپتىمىز. پرەامبۋلادا ەڭبەك ادامدارىنا ەرەكشە جاقىن قۇندىلىقتار كورىنىس تاپقان. اتاپ ايتقاندا، ەڭبەك پەن بىلىمگە قۇرمەت، كەلەر ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك، «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى، ادىلدىك پەن ورنىقتى دامۋ ءبارىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى قۇندىلىقتار. شاحتاداعى ەڭبەك تۇرعىسىنان قاراساق، بۇل قاعيدالاردىڭ ءمانى ايرىقشا تۇسىنىكتى. ءتارتىپ پەن تالاپ بولماسا، قاۋىپسىزدىك بولمايدى. ال ءادىل ەرەجە مەن جاۋاپكەرشىلىك بولماسا، ۇجىمدا دا، قوعامدا دا سەنىم بولمايدى»، – دەدى ايدا بالاەۆا.

كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار ونەركاسىپتىك ءوڭىر ءۇشىن، سونداي-اق «اننەنسكايا» شاحتاسى سياقتى كاسىپورىندار ءۇشىن ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنە، وندىرىستىك تارتىپكە، ەرەجەلەردىڭ بولجامدىلىعىنا جانە جۇمىسشى ماماندىقتارىنا قۇرمەت كورسەتۋگە قاتىستى نورمالاردىڭ ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. اڭگىمە بارىسىندا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ەڭبەك جاعدايلارىنىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلۋى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك اناعۇرلىم ناقتى ايقىندالاتىنى، ال وندىرىستەگى قاۋىپسىزدىك قازىرگى زامانعى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى ستاندارتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلاتىنى اتاپ ءوتىلدى.

سونداي-اق, ونەركاسىپ سالاسى بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. اتاپ ايتقاندا، ءوندىرىستىتسيفرلاندىرۋ، اۆتوماتتاندىرۋ، مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە ازاماتتاردىڭ تسيفرلىق ورتاداعى قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولدى.

تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى قاۋىپسىزدىك كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋمەن قاتار ءجۇرۋى ءتيىس ەكەنى، ونىڭ ىشىندە جەكە دەرەكتەردى جانە تسيفرلىق كوممۋنيكاتسيالاردى قورعاۋ ماسەلەلەرى دە ماڭىزدى ەكەنى ايتىلدى.

زاڭگەر سەرىك اقىلباي كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ قۇقىقتىق ماڭىزىنا توقتالىپ، اتا زاڭ نورمالارى تەك ابستراكتىلى تۇجىرىمدار كۇيىندە قالىپ قويماي، ادامنىڭ مۇددەسىنە، ونىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ادىلەتتىلىك قاعيداتتارىنا ناقتى قىزمەت ەتۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«جاڭا كونستيتۋتسيا ەلىمىزگە قاجەت. ويتكەنى وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان تۇبەگەيلى وزگەردى. ەگەر 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا تاۋەلسىز مەملەكەت قالىپتاسۋىنىڭ اسا كۇردەلى كەزەڭىندە قابىلدانسا، بۇگىندە ءبىز بولاشاققا سەنىممەن قاراپ، الدىمىزعا جاڭا مىندەتتەر قويىپ وتىرمىز. ەڭ ماڭىزدىسى – قازىرگى جوبا ۇلكەن ورتاق ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى بولدى. ونى ازىرلەۋگە عالىمدار، زاڭگەرلەر، ساراپشىلار، قوعام وكىلدەرى قاتىستى. ەل ازاماتتارىنان مىڭداعان ۇسىنىستار ءتۇستى. سوندىقتان بۇل قۇجاتتى شىن مانىندە حالىقتىق سيپاتتاعى قۇجات دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. وندا مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان باستامالار دا، قوعامنىڭ ادىلەتتىلىككە، تۇراقتىلىققا جانە قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋعا دەگەن سۇرانىسى دا كورىنىس تاپقان»، – دەدى ول.

كەزدەسۋ بارىسىندا ءوندىرىس وكىلدەرى دە ءسوز سويلەپ, ەڭبەك ۇجىمىنىڭ ۇستانىمىن ءبىلدىردى. ولار كەنشىلەر قاۋىمى ءۇشىن ەڭ الدىمەن وندىرىستەگى قاۋىپسىزدىك، ءتارتىپ، الەۋمەتتىك قورعالۋ جانە ەڭبەك ادامىنا دەگەن قۇرمەت ايرىقشا ماڭىزعا يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«مەن شىعىس جەزقازعان كەنىشىندە تاۋ-كەن شەبەرى بولىپ جۇمىس ىستەيمىن جانە بۇل سالانىڭ قانشالىقتى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن جوعارى كاسىبيلىكتى تالاپ ەتەتىنىن جاقسى بىلەمىن. وندىرىستە ءاربىر ادامنىڭ ەڭبەگى ورتاق ناتيجەگە قىزمەت ەتەدى. سوندىقتان ءتارتىپتى ساقتاۋ مەن قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن قاتاڭ ورىنداۋ – بارىمىزگە ورتاق جاۋاپكەرشىلىك. سول سەبەپتى جاڭا كونستيتۋتسيادا ەڭبەك ادامىنىڭ قۇقىقتارى مەن ونىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنى ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. زاڭ ۇستەمدىگى، ادىلەتتىلىك جانە تەڭ مۇمكىندىكتەر – ءوندىرىس سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ادامدار ءۇشىن ەرتەڭگى كۇنگە سەنىممەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بەرىك نەگىز»، – دەدى اسىلحان تالىپوۆ.

بۇل ويدى اعا بۋىن كەنشىلەر دە جالعاستىرىپ، ونەركاسىپتىك ءوڭىر ءۇشىن ەڭبەك، ادىلەتتىلىك جانە زاڭ قاعيداتتارى ءاردايىم باستى قۇندىلىق بولىپ كەلگەنىن اتاپ ءوتتى.

«مەن جەزقازعان وڭىرىندەگى كەنىشتەردە قىرىق جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. سول سەبەپتى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ قانداي كۇردەلى كەزەڭدەردەن وتكەنىن جاقسى بىلەمىن. بۇگىندە قازاقستان قالىپتاسۋ كەزەڭىنەن ءوتىپ، دامۋدىڭ جاڭا بەلەسىنە كوتەرىلدى. مۇنداي ۋاقىتتا مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە بولاشاق ءۇشىن بەرىك نەگىز قالىپتاستىرۋ ايرىقشا ماڭىزدى. جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ءبىز ءۇشىن ماڭىزى زور. ويتكەنى وندا ادىلەتتىلىك، زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتتارى، ەڭبەككە دەگەن قۇرمەت بەكىتىلەدى. سونداي-اق ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى قورعالادى. مەن بۇل قۇجات ادال ەڭبەگىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءاربىر ادامعا تىرەك بولاتىن نەگىزگى قۇندىلىقتاردى ايقىندايدى دەپ سەنەمىن»، – دەدى تۇرسىنبەك ماكىشەۆ.

ازاماتتاردىڭ تىكەلەي ءوز پىكىرىن ءبىلدىرۋ تەتىگى رەتىندەگى رەفەرەندۋمنىڭ ماڭىزى جانە قوعامنىڭ تاعدىرلى شەشىمدەردى تالقىلاۋعا بەلسەندى قاتىسۋىنىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى امانجول ءالتاي دا ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. ول ەكولوگيا ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ، جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا تابيعاتقا ۇقىپتى قاراۋ جانە ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ كەلەر ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە قاراستىرىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا، قورشاعان ورتانى قورعاۋ، جەردىڭ، سۋدىڭ جانە اۋانىڭ تازالىعىن ساقتاۋ، سونداي-اق ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىككە قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتۋ قوعامنىڭ سۇرانىسى عانا ەمەس، ەلدىڭ ودان ءارى دامۋىنا باعىت بەرەتىن تۇراقتى قۇقىقتىق باعدارعا اينالۋى ءتيىس.

قوعام ومىرىندەگى جاۋاپكەرشىلىك، قۇقىقتىق تۇراقتىلىق جانە زاڭنىڭ ءرولى ماسەلەسىنە قىلمىستىق قۇقىق پەن كريمينولوگيا سالاسىنىڭ مامانى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ تە توقتالدى. ول قۇقىقتىق مادەنيەتتىڭ ماڭىزىنا، قوعامدىق كەلىسىمنىڭ قۇندىلىعىنا جانە ەل بولاشاعىن ايقىندايتىن شەشىمدەردى قابىلداۋدا ازاماتتاردىڭ سانالى تۇردە قاتىسۋىنىڭ قاجەتتىلىگىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار نۇرلان دۋلاتبەكوۆ جاڭا كونستيتۋتسيا حالىققا تۇسىنىكتى ءارى جاقىن بولۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، قۇجاتتا ءبىلىم، عىلىم، مادەنيەت جانە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ باسىمدىقتارىنىڭ ايقىن كورىنىس تابۋى – قازاقستان دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭگە قادام باسقانىن بىلدىرەدى.

كەزدەسۋ بارىسىندا شاحتەرلەر مەن ەڭبەك ۇجىمى وكىلدەرىنە جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى بويىنشا جان-جاقتى تۇسىندىرمە بەرىلىپ، كواليتسيا مۇشەلەرىمەن اشىق پىكىر الماسۋ ءوتتى. ديالوگقا قاتىسۋشىلار ەڭبەك ادامدارى ءۇشىن ەڭ الدىمەن تۇسىنىكتى ءارى ءادىل قاعيدالاردىڭ بولۋى، وندىرىستەگى قاۋىپسىزدىك، كاسىبيلىككە دەگەن قۇرمەت جانە ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمدىلىك ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

جيىن سوڭىندا الداعى رەفەرەندۋم ازاماتتاردىڭ ەل بولاشاعىن ايقىنداۋعا تىكەلەي قاتىسۋىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭى بولاتىنى ايتىلدى. سونداي-اق، ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ بۇل باستامانى قولداۋى قوعامنىڭ كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە دەگەن جوعارى قىزىعۋشىلىعى مەن بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمىن ايقىن كورسەتەتىنى اتاپ ءوتىلدى.

Abai.kz