اقپان ايىنىڭ سوڭىنا قاراي اقش، يزرايل، يران ۇشتىگىنىڭ اراسىندا جاڭا سوعىس وشاعى پايدا بولدى...

وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە، جاعدايدىڭ كۇن سايىن ەمەس، ءسات سايىن وزگەرىپ وتىراتىنى – سوعىس تابيعاتىنا ءتان جاعداي. سوندىقتان، ءبىز بۇگىن تاعى دا ەلىمىزدەگى ەڭ مىقتى يرانتانۋشى، ساياسي ساراپشى قۋانىشبەك قاريدى تاعى دا وي بولىسۋگە شاقىردىق:

ءبىرىنشى سۇحبات: قۋانىشبەك قاري: يران ۋاقىتشا ءبىتىمدى ءتيىمسىز دەپ سانايدى

ەكىنشى سۇحبات: اقش يراندى يلىكتىرەم دەيدى، يران يىلمەۋدە...

ءابدىراشيت باكىرۇلى: يران مەن اقش اراسىنداعى كەلىسسوز تۇيىققا تىرەلگەن سياقتى. سەبەبى نەدە بولۋى مۇمكىن؟

قۋانىشبەك قاري: پاكىستاندا باستالعان يران مەن اقش اراسىنداعى كەلىسسوزدىڭ جالعاسپاۋ سەبەبى تاراپتاردىڭ ورتاق مامىلەگە كەلە الماۋى بولار. اقش جاعى يراندى يادرولىق باعدارلامادان قايىرىپ العىسى كەلەدى. ترامپتىڭ يران قولىنداعى 60 پايىزعا بايىتىلعان 450 كگ ۋراندى دا ەلدەن شىعارىپ العىسى بار. يران وعان كونبەي وتىر. ايتپەسە، پاكىستاندا اقش ۆيتسە-پرەزيدەنتى دجەي دي ۆەنس پەن يران ءماجىلىسى توراعاسى مۇحاممەد باقەر قاليبوففتىڭ اراسىندا بولعان كەلىسسوزدىڭ العاشقى كەزەڭى 11 ساۋىردە ءتاپ-ءتاۋىر باستالعان ەدى. سول قارساڭدا يران دا ورمۋز بۇعازىن اشقان، الايدا اقش ارتىنشا بۇعازدى سىرتىنان بۇعاتتاپ تاستادى.

يران الدىعا قاراي ءبىر قادام جاساعاندا، اقش ارتقا قاراي ەكى قادام جاساعانداي اسەر قالدىردى.

يسلاماباد كەلىسسوزىنىڭ العاشقى كەزەڭى 21 ساعاتقا سوزىلعان. الايدا كورىنەتىندەي ناتيجەگە قول جەتكىزگەن جوق. تەك تاراپتار مامىلەنى جالعاستىرۋعا عانا ۋاعدالاسقان. الايدا قازىر كورىپ وتىرعانىمىزداي كەلىسسوز كەلىسكەن ۋاقىتىندا جالعاسپاي قالدى. وسى ارالىقتا اقش ءبىتىم مەرزىمىن تاعى دا ۇزارتتى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا، بۇل – ترامپتىڭ يران جاعىنا كەلىسسوز تۋرالى ءبىر توقتامعا كەلۋگە ۋاقىت بەرگەن ءتۇرى. ويتكەنى كەلىسسوزدىڭ العاشقى كەزەڭىنەن كەيىن يراننىڭ 80 ادامدىق كەلىسسوز كومانداسى ەلگە قايتىپ بارعاندا سىن استىندا قالدى. كەلىسسوزشىلەر پاكىستانعا اتتانعاننان باستاپ، تەگەراندا «ولار اقش-قا بەرىلۋگە كەتتى» دەپ كەلەمەجدەگەندەر بولدى.

مۇنداي سىن-سىقاق راديكالدار تاراپىنان ايتىلىپ وتىر. ءماجىلىس توراعاسى دا ولاردىڭ كوزىن كەلىسسوزدىڭ دۇرىستىعىنا جەتكىزە الماعان سياقتى. ول دا كەلە سالىپ، كەلىسسوزدى قورعاي وتىرىپ قارسىلاستارىن «ەكسترەميست» اتاپ ەموتسياعا بەرىلدى. ىزىنشە يزرايل باق-ى قاليبوففتىڭ ءماجىلىس توراعالىعىنان كەتكەنى، تيىسىنشە كەلىسسوز كومانداسىنا باسشىلىق ەتە المايتىنىن حابارلادى.

يراندا 28 اقپاننان بەرگى بولعان وقيعالاردىڭ الدىن-الا يزرايل باق-ىنان حابارلانۋى ۇيرەنشىكتى جايعا اينالىپ كەتكەن جانە سوڭىنان سول حابارلار راستالىپ جاتاتىن. بۇل جولى ولاي بولمادى، قاليبوفف ازىرگە ورنىندا وتىر. بىراق كەلىسسوز كومانداسىنان شەتتەتىلگەن ءتارىزدى. مۇنىڭ ءبارى – يسلامابادتا باستالعان اقش-يران كەلىسسوزىنىڭ نەگە تۇيىققا تىرەلگەنىن انىقتاپ بەرەتىن قايشىلىقتى وقيعالار.

ءابدىراشيت باكىرۇلى: ەندىگى ارەكەتتىڭ بەتالىسى قالاي؟

قۋانىشبەك قاري: بۇل كۇندەرى ترامپتىڭ جەدەل جيىن وتكىزەتىنى حابارلانعان. سول وتىرىستا كەلىسسوزدەن اسكەري ارەكەتكە دەيىنگى ۇسىنىستار قارالادى دەگەن. 22 ساۋىردە يران كەلىسسوزدەن باس تارتقاننان كەيىن ترامپ سوزعان ءبىتىمنىڭ ناقتى ۋاقىتى ايتىلمادى. بۇل دەگەنىڭىز – كەز-كەلگەن ۋاقىتتا سوعىس قيمىلدارى قايتا باستالۋى مۇمكىن دەگەندى بىلدىرەدى. سوڭعى كۇندەرى اقش-تىڭ تاياۋ شىعىستاعى بازالارىنداعى قوزعالىستىڭ جيىلەۋى دە سونى اڭعارتادى.

يران بۇل جولى اقش-قا ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن كەلىسسوز وتكىزۋدى ۇسىنىپ وتىر. ءبىرىنشى كەزەڭدە تەگەران يران مەن ليۆانعا قارسى سوعىس ارەكەتىن توقتاتۋ شارتتارىن اقىلداسۋدى ءجون كورىپ وتىر. ەكىنشى كەزەڭدە ورمۋز بۇعازىنىڭ ماسەلەسىن تالقىلاساق دەيدى. ءۇشىنشى كەزەڭدە ۋراننىڭ ماسەلەسىن شەشسەك دەيدى.

وسى ارالىقتا يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ءبىر كۇننىڭ ىشىندە 2 رەت پاكىستانعا، اراسىندا ومانعا ساپارلاپ، سوڭىندا 27 ساۋىردە رەسەيگە بارىپ، پۋتينمەن كەزدەستى. رەسەيدەگى جابىق كەزدەسۋدەن سوڭ يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ابباس اراقچي الدەبىر «يدەيالار» تالقىلانعانىن ايتتى. «يدەيا» دەپ اكتسەنت بەرگەنىنە قاراعاندا ءسوز يران ۋرانىن رەسەيگە شىعارۋ تۋرالى بولعان سياقتى. دەتالدارى الدا بەلگىلى بولا جاتار.

الدىن-الا مالىمەتكە قاراعاندا، پرەزيدەنت ترامپ يراننىڭ كەلىسسوزگە دەگەن ىقىلاسىن قۇپ كورگەنىمەن، ونداعى ۇسىنىستاردى ۇناتا قويماعان سىندى. دەگەنمەن يران وكىلىنىڭ رەسەي ساپارى كەلىسسوزدىڭ قايتا جالعاسۋىنا سەبەپ بولاتىن ءتۇرى بار.

ءابدىراشيت باكىرۇلى: تەگەراننىڭ ماسكەۋمەن قاتىناسى رەسەي كورشىلەرىنىڭ دە نازارىن اۋدارىپ وتىرعانى حاق. سونىڭ ءبىرى – قازاقستان. قازاقستاننىڭ يرانمەن بايلانىسىن سوڭعى وقيعالار سيپاتىندا قالاي باعالاعان دۇرىس بولار ەدى؟

قۋانىشبەك قاري: رەسمي استانانىڭ سوڭعى يران سوعىسىنداعى ۇستانىمى وزگە ورتالىق ازيا ەلدەرى باعىتىنان الابوتەن باسقاشا كورىنىس تاپتى. جوق دەگەندە سونداي اسەر بەردى.

قازاقستان 28 اقپاننان بەرى يراندى كەم دەگەندە 2 رەت ايىپتاپ، تەگەراننىڭ اقش-تىڭ پارسى شىعاناعىنداعى بازالارى ورنالاسقان ەلدەرگە شابۋىلىن ايىپتادى. يران اياتوللاسى قازا تاپقاندا، ونىڭ اتىن دا اتاماي دۇرىستاپ كوڭىل دە ايتپادى. اراسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى يرانداعى قوسبيلىكتى دە تۇيرەپ ءوتتى. قازاقستاننىڭ قاڭتار وقيعاسىنا دەيىن وسىنداي ەكىۇداي كەشكەنىن دە مويىنداپ قويدى.

جانە قازاقستان باسشىلارى يرانعا كورشى ەلدەر وكىلدەرىمەن ۇدايى بايلانىس ۇستاپ، ولاردىڭ ەلشىلەرىن قابىلداپ، اراب ەلدەرىن قولداعانىن كورسەتتى. استانانىڭ اقش جاعىمەن دە ءجيى بايلانىسىپ وتىرعانى بايقالدى. مۇنىڭ ءبارى ەكى اراداعى سوڭعى جاعدايدىڭ وتكەن جەلتوقسان ايىندا عانا قازاقستانعا ساپارلاپ كەلىپ كەتكەن يران پرەزيدەنتى ءماسۋد پەزەشكياننىڭ ساپارىندا ايتىلعان جاقسى سوزدەرمەن قابىسپايتىنىن كورسەتتى.

الايدا سوڭعى كۇندەرى قازاقستاننىڭ يرانداعى وكىلدەرى جەرگىلىكتى بيلىكپەن قايتا بايلانىسقا شىققانى حابارلاندى. ياعني، قازاقستان اۋەلگى ەكپىنمەن اقش-تىڭ ەسەبى بويىنشا يران بيلىگى وزگەرەدى دەگەن ۇستانىمعا بوي الدىرعان سياقتى. الايدا 60 اسكەرباسى مەن باس قولباسشى-اياتوللادا ايرىلسا دا، رەجيمنىڭ شاڭىراعى شايقالسا دا يرانداعى جۇيەنىڭ بۇگىن-ەرتەڭ ىدىرامايتىنى قازاقستان باسشىلارىن دا ويلاندىرسا كەرەك. اقش-تىڭ بۇل سوعىسقا تياناقتى ستراتەگياسىز كيلىگۋى دە ەسەپ-قيساپتىڭ ويداعىداي شىقپاعانىن كورسەتەدى.

قۋانىشبەك، سىزگە العىس، كوپ نارسە ەندى تۇسىنىكتى بولدى.       

Abai.kz