قاراۋىل جاناتاي باتىر XVIII عاسىردا جاساعان ابىلاي حان توڭىرەگىندەگى ەڭ مىقتى باتىرلاردىڭ ءبىرى.

«XVIII عاسىردىڭ ءۇشىنشى شيرەگىندە ءدۇربىن-ويراتتى توزدىرعان، ءمانجۋ-تسين باسقىنشىلىعىنا قارسى قايتپاي كۇرەسكەن، تورعاۋىتتى تالقانداعان، قىرعىزدى الاتاۋدان اسىرىپ، وزبەك امىرشىلەرىن ءتاۋباسىنا تۇسىرگەن، ءسويتىپ، 20 جىل بويعى تانىمسىز مايداندا الاش ۇرانىن جاڭعىرتىپ، ابىلاي حانعا ءۇش ءجۇزدىڭ تىزگىنىن ۇستاتقان قازاق ورداسىن قايتا كوتەرگەن، ەڭ اتاقتى قولباسىلار: قاراكەرەي قابانباي، ءمۇيىزدى وتەگەن، نۇرالى حان، ابىلپەيىز سۇلتان، قانجىعالى بوگەنباي، ەرالى سۇلتان، ءادىل سۇلتان، ورىس سۇلتان، جاناتاي، بايان، مالايسارى، ولجاباي، كەرەي، جانىبەك، شاپىراشتى ناۋرىزباي، اقتامبەردى، جاپەك، بەردىقوجا، تىلەۋكە، ساعىمباي، قۇلەكە، جاۋعاش، دات، كوكجارلى باراق، قۇلاشبەك، تۇرسىنباي، ناربوتا، قوجابەرگەن...

بۇلاردان باسقا جاباي، سىرىمبەت، بايعوزى، ەلشىبەك، سارى، ساڭكىباي، مامىت، مولدىباي، تاڭسىق، ورازىمبەت، دەرىپسالى، رايىمبەك، شىڭعوجا، الىباي، ايباس، جانازار تاعى باسقا ونداعان باتىردىڭ ەسىمىن اتاۋعا بولادى»  (مۇحتار ماعاۋين. «قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى»،  الماتى، قازاقستان باسپاسى، 1995, 128 ب).

شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ XVIII عاسىرداعى قازاق باتىرلارى جايىنداعى تاريحي ماقالاسىندا جاناتاي باتىردىڭ اتى اتالادى. الايدا شوقاننىڭ تاريحي جازباسىندا اتى اتالاتىن جاناتاي باتىرعا قاتىستى تۇيتكىل توبە كورسەتىپ وتىر. تۇيتكىل نەدە؟ ماسەلەنىڭ كىلتيپانى قايدا؟ جاناتاي باتىرعا قاتىستى تاريحي تانىم، زەردە، زەرتەۋلەردىڭ كەمشىندىگى انىق بايقالادى. تۇيتكىلگە وزەك بولىپ وتىرعان جاناتاي باتىرعا قاتىستى ءسوز قوزعاساق، XVIII عاسىردا جاساعان، شوقان جازباسىندا اتى اتالاتىن باتىر ناقتى كىم، ونىڭ اتا-تەگى جايلى مالىمەت عىلىمي تۇرعىدا ايقىندالماعان. نەگىزگى تۇيتكىل – جاناتاي باتىرعا قاتىستى سول عاسىردا ءۇش باتىردىڭ بولۋى. ءبىرىنشىسى – قاراۋىل جاناتاي باتىر، ەكىنشىسى – اتىعاي جاناتاي باتىر، ءۇشىنشىسى – قانجىعالى جانتاي باتىر.

2016 جىلى ەلىمىزدەگى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ جوسپارىنىڭ نەگىزىندە ەرەيمەنتاۋ وڭىرىندەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى ارالاپ كوردىك. ءبىزدى باستاپ جۇرگەن بەلگىلى جۋرناليست، اقىن، ولكەتانۋشى سايلاۋ بايبوسىن «ابىلاي حاننىڭ تۇسىندا ءومىر سۇرگەن قانجىعالى جانتاي باتىر «شاڭدى جورىقتا» وپات بولىپ، وعان قايعىرعان ابىلاي حاننىڭ «قايراۋ بەرمەس قارا بولاتىم-اي» دەگەن ءسوزى جوعارىداعى شوقان جازباسىندا ايتىلعان»، — دەدى. تەك شوقان جازباسىندا جانتاي ەسىمى جاناتاي بولىپ، جاڭىلىس جازىلىپ كەتكەندىگىن ايتتى. مەن ويلانىپ قالدىم. ايگىلى «شاڭدى  جورىق» وقيعاسى 1771 جىلدارى وتكەن. ال، قانجىعالى جانتاي باتىر 1696-1750 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. ۇرپاقتارى ورناتقان ەرەيمەنتاۋداعى جانتاي باتىر ەسكەرتكىشىنىڭ استىندا «جانتاي باتىر (1696-1750)» دەپ تە جازىلىپ تۇر. جانتاي 1750 جىلدارى باياناۋىل وڭىرىندە بولعان قالماقتارمەن بولعان ءبىر شايقاستا وپات بولادى. شوقان بولسا 1771 جىلعى  «شاڭدى جورىق» وقيعاسىندا بولعان ۇرىستى، سوندا قازا بولعان باتىرلاردى ايتىپ وتىر عوي، ويلاپ قاراساڭ، جىلدارى سايكەستەيدى. ەندى ءبىز وسى شاڭدى جورىققا قاتىستى تاريحي قۇجاتتاردى سويلەتىپ كورەيىك.

رەسەي مەملەكەتى XVIII عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ەدىل بويىندا وتارلاۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرا باستادى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ تەك ورىس دۆورياندارىنىڭ عانا ەمەس، كوپەستەردىڭ دە مۇددەسىن كوزدەگەن بۇل قادامى قالماقتارعا قولايلى تيمەيدى. 1731-1732 جىلدارى دون كازاكتارىنىڭ مىڭنان استام وتباسى ەدىل مەن ءيلى (يلوۆلەي) وزەڭدەرىنىڭ ارالىعىنا كەپ قونىستانادى. («وچەركي  يستوري كالمىتسكوي اسسر. دووكتيابرسكي پەريود. م.ناۋنا»، 1967, 196). كوپ ۇزاماي جايىق بويىندا دا كازاك ستانيتسالارى  بوي كوتەرىپ، قالماقتار قونىستانعان ولكەنىڭ سولتۇستىگىنە نەمىستەر كەلىپ ورنىقتى. مۇنىڭ ءوزى قالماق فەودالدارىنىڭ قونىستارىن ءبىراز تارىلتادى. سوعان ءتوزىم ەتە الماعان تورعاۋىت حانى ۋباشي 1766 جىلدارى استراحان گۋبەرناتورى ن.ا. بەكەتوۆكە كەپ وسى جايدى ەكى دۇركىن مالىمدەپ، شاعىم ەتەدى. وسىدان كەيىن پاتشا وكىمەتى داۋلى اۋدانداردى كارتاعا ءتۇسىرىپ، قالماقتار قونىسىنىڭ شەكاراسىن مەجەلەۋگە بەكىنەدى. (پالىنوۆ ن.ن. «ەتيۋدى پو يستوري پريۆولجسكيح كالمىكوۆ» چ. V استراحان، 1932 س. 3-4) بۇل شارالار بىراق تەزدەتىپ جۇزەگە اسا قويمايدى. ءسويتىپ، ەدىل قالماقتارى 1771 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا التايعا قاراي بەت تۇزەيدى. («وچەركي يستوري كالمىتسكوي اسسر. دووكتيابرسكي پەريود». م. ناۋكا 1967 س. 200-202). مۇنى كورگەن ورىس مەملەكەتى ولاردى كەرى قايتارۋ ءۇشىن ورسك بەكىنىسىنەن گەنەرال-مايور تراۋرەنبەرگ باستاعان اسكەر شىعارادى. بۇل اسكەر نۇرالى، قايىپ، ەسىم، ءپىرالى، ت.ب قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ ساربازدارىمەن كەي تۇستا بىرگە وتىرىپ، كەي جەردە ءوز بەتتەرىمەن قاشقانداردىڭ سوڭىنان ءبىراز جەرگە دەيىن قۋىپ بارىپ، كەرى ورالادى. (رىچكوۆ «دنەۆنيە زاپيسي پۋتەشەستۆيا كاپيتانا ن.رىچكوۆا ۆ كيرگيز-كايساتسكوي ستەپي ۆ 1771 گودۋ». سپب 1772. س. 319). قاشقان حالىق كەرى قايتپاعانمەن سول جولدا اتا جاۋلارىنىڭ قارسىلىعىنا كەزىگىپ كوپ قيىندىققا ۇشىرايدى. اسىرەسە، قالماقتار ءۇشىن قيىن تيگەن كەز – ولاردىڭ مويىنتى وزەنىنە جەتكەن مەزگىلىندە بولعان سياقتى، ويتكەنى وسى جەردە ۋباشى جۇرتىن ابىلاي، نۇرالى، ورىس، ءادىل قولى قورشاۋعا الادى. جوڭعارياعا بارار جول كەسىلەدى. امالى قۇرىعان تورعاۋىت حانى ابىلايعا ەلشىلەر جىبەرىپ، بوداندىق سۇرايدى. ءوز قولىنداعى ءبىر مىڭنان استام تۇتقىنداردى قايتاراتىندىعىن مالىمدەپ، كوشىپ-كونىپ ءجۇرۋ ءۇشىن قونىس سۇرايدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەكى جاق كەلىسىمگە كەپ، قالماقتارعا تۇتقىنداردى قايتارۋ ءۇشىن ءۇش كۇندىك مۇرسات بەرىلەدى. بىراق، قالماقتار ءۇشىنشى كۇنننىڭ تۇنىندە كۇتپەگەن جەردەن قازاقتارعا تاپ بەرەدى دە، قارسىلاستارىن ءبىراز قايمىقتىرىپ الىپ، بالقاشتىڭ باتىس بەتىمەن ىلگەرى قاراي بەت تۇزەيدى. ايتسە دە ولار سول جولى وراسان كوپ ادامدارى مەن مالدارىنان ايىرىلادى. («وچەركي يستوري كالمىتسكوي اسسر. دووكتيابرسكي پەريود». م.م. ناۋكا 1967.س. 217-218) بۇل تاريحي قۇجاتتاردى جانە ن.رىچكوۆتىڭ (رىچكوۆ ن. «دنەۆنىە زاپيسي پۋتەشەستۆيا كاپيتانا ن.رىچكوۆا ۆ كيرگيز-كايساتسكوي ستەپي ۆ 1771 گودۋ». سپب. 1890. س. 107) ، م.ماعاۋيننىڭ الماتىدان 1995 جىلى شىققان  «قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى» ەڭبەگىنىڭ «شاڭدى جورىق» بولىمىندە «شاڭدى جورىق» وقيعاسى 1771 جىلى بولعانى ايتىلادى.

ال سايلاۋ بايبوسىننىڭ 2013 جىلعى 5 قاراشادا «اقيقات» باسىلىمىندا جارىق كورگەن «ەكى شىعارما – ءبىر وقيعا نەمەسە «جانتاي باتىر» مەن «باتىر بايان» داستاندارى جايلى» دەگەن ماقالاسىندا ماقالا اۆتورى قازاق باتىرلارى قانجىعالىدان شىققان ءۇيسىنباي، ارقاندار، جانتاي باتىرلار قازا بولعان «شاڭدى جورىق» وقيعاسىن XVIII عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىندا بولعان» دەپ جازادى. ەندى قيسىنعا سالساق، 1750 جىلى قالماقتارمەن بولعان ءبىر شايقاستا وپات بولعان جانتاي باتىر قالايشا 1771 جىلى بولعان «شاڭدى جورىققا» قاتىسادى؟! جانە وسى شايقاستا ءسوز بولاتىن قالماقتىڭ ۋسا مەن سەرەن سياقتى نوياندارى 1720-40 ج.ج وقيعاعا ارالاسادى. بۇل نوياندار اۆتوردىڭ جازۋىنشا التايدان كەلگەن جوڭعارلار ەمەس، ەدىلدەن كەلە جاتقان تورعاۋىت حانى ۋباشىنىڭ جانىنداعى تورعاۋىت نوياندارى بولاتىن. شىندىعى دا وسى. ەندى ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزدەگى جاناتاي باتىرعا قاتىستى تۇيتكىلدى ماسەلە بولعان شوقان جازباسىن سويلەتىپ كورەيىك.

قانجىعالى ارعىن ءۇيسىنباي، ارقاندار، قاراۋىل جاناتاي باتىرلار تورعاۋىتتاردان قازا تابادى. جاناتاي باتىردىڭ ولەڭىن ەستىگەندە ابىلاي حان «قايراۋ بەرمەگەن قارا بولاتىم-اي» دەپ جىلايدى. مۇنان كەيىن امان قالعان قازاق قولى شابۋىلدان وتىرىپ، ىلەنىڭ بارلىق وتكەلىنە قالماقتاردان بۇرىن جەتىپ، جاۋدى الدارىنان توسادى. قالماقتار جەتى ادام ەلشى جىبەرەدى. الدارىندا تۇلكى تىماقتى ەڭگەزەردەي قارا قالماق. ول ابىلايعا جۋىق كەپ، ءوزىن ۋسا مەن سەرەن حاننىڭ جىبەرگەنىن، تاتۋلاسپاق، تارتۋ-تارالعى تارتپاق ويلارىن ايتادى. ابىلاي بۇل جايىندا باتىرلارمەن وڭاشا اقىلداسقاندا: «اق وتاۋىن الىپ، وزدەرىن ۇمىتتەندىرىپ وتىرىپ شابۋ كەرەك» دەگەن پىكىر ايتادى. سوندا بايان باتىر: «جوق، اق وتاۋىن الماڭىز، الدايىن دەپ الەك بولماڭىز. وردەگى قىتاي مەن ويداعى ورىستى الداپ جۇرگەن ۋسا مەن سەرەن سەنى دە الدايدى» — دەپ جاۋاپ بەرەدى. حان ءوزىنىڭ شەشىمىن ەكى رەت قايتالايدى. باتىر دا ەكى رەت بۇرىنعى ءسوزىن ايتادى. ءوز ويىن ىسكە اسىرماق بولعان ابىلاي تارتۋ-تارالعىمەن كەلەمىز دەگەن قالماقتاردى ەكى كۇن كۇتەدى. ولار كەلمەيدى. سويتسە، قالماقتار بۇلاردان ەلشىلەرى ورالعان كۇنى ۇيلەرىن جىعىپ، تايىپ تۇرعان بولىپ شىعادى. («سوچينەنىە چوكانا چينگيسوۆيچا ۆاليحانوۆا»  سپب، 1904, س.319-320). مىنە، شوقان جازباسىنداعى اڭگىمەنىڭ بولعان-بىتكەنى وسى! شوقان قاراۋىل جاناتاي باتىر دەپ وتىر! وسى اڭگىمە دۇرىستىققا جاتاتىن سياقتى. 1750 جىلى قالماقتارمەن بولعان ۇرىستا وپات بولعان قانجىعالى جانتاي باتىر شوقان جازباسىنداعى 1771 جىلى بولعان «شاڭدى جورىق» ۇرىسىنا قاتىسپاعانى ايقىن بولىپ تۇر. ال اتىعاي جاناتاي باتىر تۋرالى ايتساق، تاريحي دەرەكتەر سايكەسپەيدى. شوقان قاراۋىل جاناتاي باتىر دەپ وتىر. قاراۋىل جاناتاي باتىردىڭ ۇرپاقتارىندا ساقتالعان رۋ شەجىرەسى دە وسىنى ايعاقتايدى. الداعى ۋاقىتتا تاريحي وقيعالار مەن تۇلعالاردى ءسوز ەتكەندە  وسىنداي جاڭساقتىقتارعا جول بەرمەگەنىمىز ابزال بولار ەدى،  اعايىن!

ءسابيت جامبەك،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.

Abai.kz