كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ شەشىمى جانە رەفورمالاردىڭ ساباقتاستىعى
مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ، رەفورمالاردىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاۋ جانە ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ – قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان كونستيتۋتسيالىق جانە ساياسي جاڭعىرۋدىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى.
وسى باعىتتاعى قۇقىقتىق ايقىندىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كونستيتۋتسيالىق سوت جاڭا كونستيتۋتسيا كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن بۇرىنعى قىزمەت مەرزىمدەرى ەسەپكە الىنبايتىنى جونىندە رەسمي تۇسىندىرمە بەردى. بۇل شەشىمنىڭ ساياسي جانە قۇقىقتىق ماڭىزى تۋرالى ساياساتتانۋشى باۋىرجان ىسقاقپەن سۇحباتتا تالقىلادىق.
- كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءتۇسىندىرۋى بويىنشا جاڭا كونستيتۋتسيا كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن بۇرىنعى قىزمەت مەرزىمدەرى ەسەپكە الىنبايتىنىن ناقتىلادى. بۇل شەشىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى مەملەكەتتىك رەفورمالاردىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ دەپ ايتۋعا بولا ما؟
- بۇل شەشىمدى بىرنەشە قىرىنان قاراستىرۋعا بولادى. قۇقىقتىق تۇرعىدان كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ نەگىزگى مىندەتى – كونستيتۋتسيا نورمالارىنىڭ مازمۇنىن ءتۇسىندىرۋ جانە قۇقىقتىق ايقىندىقتى قامتاماسىز ەتۋ. وسى تۇرعىدان العاندا، مۇنداي ءتۇسىندىرۋ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىنە قاتىستى بەلگىسىزدىكتى ازايتادى.
ينستيتۋتسيونالدىق ەكونوميكادا ماڭىزدى قاعيدا بار – ەرەجەلەردىڭ انىقتىعى مەن بولجامدىلىعى. ەگەر نەگىزگى كونستيتۋتسيالىق نورمالارعا قاتىستى تۇسىنىكسىزدىك بولسا، بۇل مەملەكەتتىك شەشىم قابىلداۋ جۇيەسىنە، ينۆەستيتسيالىق احۋالعا جانە ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلاۋعا اسەر ەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل شەشىمدى مەملەكەتتىك باسقارۋدا قۇقىقتىق ايقىندىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قادام رەتىندە باعالاۋعا بولادى. ال رەفورمالاردىڭ ساباقتاستىعىنا ىقپالى ءدال وسى قۇقىقتىق تۇراقتىلىق ارقىلى كورىنەدى.
- سوڭعى جىلدارى ساياسي جاڭعىرۋ، «ادىلەتتى قازاقستان» تۇجىرىمداماسى، مەملەكەتتىك باسقارۋ، سوت جۇيەسى، ەكونوميكا جانە الەۋمەتتىك سالادا اۋقىمدى رەفورمالار باستالدى. وسىنداي جاعدايدا رەفورمالاردىڭ ورتاسىندا ساياسي ساباقتاستىقتىڭ ساقتالۋى قانشالىقتى ماڭىزدى؟
- حالىقارالىق تاجىريبەدە رەفورمالاردىڭ تابىستى بولۋى كوبىنە ولاردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ساباقتاستىعىنا بايلانىستى. مىسالى، سينگاپۋر بىرنەشە ونداعان جىل بويى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتىن ساقتاي وتىرىپ، جوعارى تابىس دەڭگەيىنە قول جەتكىزدى.
ياعني ەكونوميكا ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – بولجامدىلىق. ەگەر مەملەكەتتىك ساياسات ءجيى وزگەرسە، بيزنەس ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالىق شەشىمدەردى كەيىنگە قالدىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان رەفورمالاردىڭ لوگيكاسى مەن نەگىزگى باعىتتارىنىڭ تۇراقتى بولۋى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىككە وڭ اسەر ەتەدى.
- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاعان وزگەرىستەردىڭ ەداۋىر بولىگى ۇزاق مەرزىمدى ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالارعا نەگىزدەلگەن. مۇنداي رەفورمالار تولىق ناتيجە بەرۋى ءۇشىن ولاردى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋدىڭ ماڭىزى قانداي؟
- ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردىڭ ناتيجەسى بىردەن بايقالا بەرمەيدى. ادەتتە مۇنداي رەفورمالار بىرنەشە كەزەڭنەن وتەدى: زاڭنامالىق وزگەرىستەر قابىلدانادى، جاڭا ينستيتۋتتار قالىپتاسادى، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىس تاجىريبەسى وزگەرەدى، قوعام مەن بيزنەس جاڭا ەرەجەلەرگە بەيىمدەلەدى، سودان كەيىن عانا ناقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ناتيجەلەر قالىپتاسا باستايدى. مىسالى، سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋ نەمەسە مەملەكەتتىك قىزمەت رەفورماسىنىڭ ناتيجەسى العاشقى جىلدارى ەمەس، بەس-ون جىلدان كەيىن تولىق كورىنۋى مۇمكىن. سوندىقتان رەفورمالاردىڭ تولىق اياقتالۋى ولاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋدىڭ نەگىزگى شارتى بولىپ سانالادى.
- كەيبىر ساراپشىلار «رەفورمالاردى باستاپ، ولاردى اياقتاماي توقتاتۋ مەملەكەت ءۇشىن قوسىمشا تاۋەكەلدەر تۋدىرۋى مۇمكىن» دەگەن پىكىر ايتادى. ءسىز وسى كوزقاراسپەن كەلىسەسىز بە؟ ونىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق سالدارى قانداي بولۋى مۇمكىن؟
- كوپتەگەن حالىقارالىق زەرتتەۋلەر اياقتالماعان رەفورمالاردىڭ بىرنەشە تاۋەكەلىن كورسەتەدى. ولار – مەملەكەتتىك ساياساتقا دەگەن سەنىمنىڭ تومەندەۋى، بيزنەس ءۇشىن بەلگىسىزدىكتىڭ ارتۋى، ينۆەستيتسيالىق شەشىمدەردىڭ كەيىنگە قالدىرىلۋى، بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ تيىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋى جانە باستالعان وزگەرىستەردىڭ تولىق ناتيجە بەرمەۋى. سونىمەن قاتار كەز كەلگەن رەفورمانى جالعاستىرۋدىڭ ءوزى ونىڭ ناتيجەلىلىگىن اۆتوماتتى تۇردە قامتاماسىز ەتپەيدى. تابىستى بولۋ ءۇشىن رەفورمالاردى تۇراقتى باعالاۋ، قاجەت بولعان جاعدايدا تۇزەتۋ ەنگىزۋ جانە قوعاممەن ءتيىمدى كوممۋنيكاتسيا ورناتۋ دا ماڭىزدى.
- كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءتۇسىندىرۋى قۇقىقتىق تۇرعىدان مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان دەپ ايتۋعا بولا ما؟ بۇل شەشىم رەفورمالاردىڭ ۇزدىكسىز جالعاسۋىنا قانداي مۇمكىندىك بەرەدى؟
- كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارىنىڭ ءبىرى – قۇقىقتىق نورمالاردى ءتۇسىندىرۋ ارقىلى قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىنىڭ بىركەلكىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ. وسى تۇرعىدان العاندا، مۇنداي ءتۇسىندىرۋ قۇقىقتىق بەلگىسىزدىكتى ازايتادى، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسىن تۇسىنىكتىرەك ەتەدى جانە ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلاۋعا قولايلى قۇقىقتىق ورتا قالىپتاستىرادى. قۇقىقتىق تۇراقتىلىق – ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ دا ماڭىزدى العىشارتتارىنىڭ ءبىرى.
- «ادىلەتتى قازاقستاندى» قۇرۋ بىرنەشە جىلدا اياقتالاتىن پروتسەسس ەمەس ەكەنى بەلگىلى. پرەزيدەنت باستاماشىلىق ەتكەن وزگەرىستەردىڭ تولىق ىسكە اسۋى ءۇشىن قانداي كەزەڭدەر ءالى الدا دەپ ويلايسىز؟
- جالپى، كەز كەلگەن كەشەندى جاڭعىرۋ بىرنەشە ۇزاق مەرزىمدى باعىتتى قامتيدى. ولار – مەملەكەتتىك باسقارۋدى تسيفرلاندىرۋدى تەرەڭدەتۋ، سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ، جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتتارىن دامىتۋ، ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە شاعىن ءارى ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋ. سونىمەن قاتار ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ساپاسىن كوتەرۋ، جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋ، ادامي كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەستيتسيانى ارتتىرۋ دا ماڭىزدى باعىتتاردىڭ قاتارىندا.
- قوعام بۇگىندە تەك رەفورمالاردىڭ باستالۋىن ەمەس، ناقتى ناتيجەسىن كۇتەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، باستالعان ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ باعدارلامالارىن تولىق اياقتاۋ ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟
- جالپى، كەز كەلگەن رەفورمانىڭ تۇپكى باعاسى قابىلدانعان زاڭدارمەن ەمەس، ازاماتتاردىڭ ءومىر ساپاسىنداعى ناقتى وزگەرىستەرمەن ولشەنەدى. ۇزاق مەرزىمدى ناتيجەنى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن نەگىزگى كورسەتكىشتەر – تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم، ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋى، ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ ۇلعايۋى، ساپالى جۇمىس ورىندارىنىڭ كوبەيۋى، حالىق تابىسىنىڭ ءوسۋى، ءادىل ءارى ءتيىمدى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قالىپتاسۋى جانە سوت جۇيەسى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋعا دەگەن قوعامدىق سەنىمنىڭ ارتۋى.
سوندىقتان رەفورمالاردىڭ باستالۋى ماڭىزدى بولعانىمەن، ولاردىڭ ناقتى ناتيجەگە جەتۋى جانە ءتيىمدى ىسكە اسىرىلۋى ۇزاق مەرزىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ءۇشىن شەشۋشى مانگە يە. حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي، تابىستى مەملەكەتتەر رەفورمالاردى ءبىرىزدى جۇزەگە اسىرىپ، ولاردىڭ ورىندالۋىن تۇراقتى باعالاپ، قاجەت بولعان جاعدايدا دەر كەزىندە تۇزەتىپ وتىرادى.
Abai.kz
