قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ وڭىردەگى ورنى تۋرالى شەتەل ساراپتامالارى ءجيى شىعىپ تۇرادى. ونىڭ كەيبىرىن ەلەيمىز، كەيبىرىن ەلەمەيمىز. قىتاي تاقىرىبىنا ماماندانعان All China Review حالىقارالىق باسىلىمى 16 شىلدەدە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ارتىقشىلىقتارىنا ارنالعان كولەمدى ماقالا جاريالادى. ماتەريالدىڭ نەگىزگى تۇجىرىمى انىق: قازاقستاننىڭ وڭىردەگى باسىمدىعى تەك ەكونوميكا كولەمىمەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ ارتىندا ارتاراپتاندىرىلعان ءوندىرىس، دامىعان قارجى جۇيەسى، ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق جانە ەۋروپا مەن ازيانى جالعايتىن ستراتەگيالىق گەوگرافيا تۇر.

باسىلىمنىڭ دەرەگىنشە، 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا قازاقستاننىڭ نومينالدى جالپى ىشكى ءونىمى 306 ملرد دوللارعا جەتكەن. بۇل بۇكىل ورتالىق ازيا ەكونوميكاسىنىڭ 53,7 پايىزى. باسقاشا ايتقاندا، وڭىردە وندىرىلەتىن ەكونوميكالىق ءونىمنىڭ جارتىسىنان استامى ءبىر عانا قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە تيەدى.

سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق، وڭىردەگى ەكىنشى ءىرى ەكونوميكا سانالاتىن وزبەكستاننىڭ ءجىو-ءسى 147,1 ملرد دوللار بولعان. تۇرىكمەنستاننىڭ ەكونوميكاسى 77,4 ملرد دوللارعا، قىرعىزستاننىڭ ەكونوميكاسى 21,6 ملرد دوللارعا، ال تاجىكستاننىڭ ءجىو-ءسى 17,5 ملرد دوللارعا باعالانعان. دەمەك، قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ اۋقىمى وزبەكستاننان ەكى ەسەدەن استام، ال قىرعىزستان مەن تاجىكستاننان بىرنەشە ەسە ۇلكەن.

الايدا ەكونوميكانىڭ ناقتى قۋاتى تەك جالپى كولەممەن ولشەنبەيدى. جان باسىنا شاققانداعى ءجىو كورسەتكىشى ەلدىڭ وندىرگەن قۇنىنىڭ حالىق سانىنا اراقاتىناسىن جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ دەڭگەيىن جاقسىراق كورسەتەدى. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش شامامەن 15 مىڭ دوللاردى قۇراعان. تۇرىكمەنستاندا — 11,6 مىڭ دوللار، وزبەكستاندا — 3,8 مىڭ دوللار، قىرعىزستاندا — 3 مىڭ دوللار، ال تاجىكستاندا نەبارى 1,7 مىڭ دوللار بولعان. بۇل ايىرماشىلىق قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تەك كولەمدى ەمەس، سالىستىرمالى تۇردە ونىمدىرەك ەكەنىن دە اڭعارتادى.

شەتەلدىك باسىلىم قازاقستاننىڭ ارتىقشىلىعىن مۇناي مەن مەتالعا عانا بايلاپ قويمايدى. ەلدەگى جالپى قوسىلعان قۇننىڭ 20 پايىزعا جۋىعىن ساۋدا سالاسى، 13 پايىزىن وڭدەۋشى ونەركاسىپ، ال 11,9 پايىزىن تاۋ-كەن ءوندىرىسى قالىپتاستىرادى. ياعني قازاقستان ءالى دە شيكىزاتتىق مەملەكەت بولعانىمەن، ونىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمى بىرتىندەپ كۇردەلەنىپ كەلەدى. ساۋدا، ءوندىرىس، جىلجىمايتىن مۇلىك، قارجى، لوگيستيكا جانە تسيفرلىق قىزمەتتەردىڭ ۇلەسى ۇلعايۋدا.

بۇل وتە ماڭىزدى وزگەرىس. ويتكەنى ەكونوميكا نەعۇرلىم كوپ سالاعا سۇيەنسە، سىرتقى داعدارىستارعا سوعۇرلىم ءتوزىمدى بولادى. مۇناي باعاسى تۇسسە وڭدەۋ ونەركاسىبى، لوگيستيكا نەمەسە قىزمەت كورسەتۋ سالاسى ءوسىمدى ۇستاپ تۇرۋى ءتيىس. مەتالل نارىعى السىرەسە ساۋدا، قۇرىلىس، تسيفرلىق ەكونوميكا جانە قارجى سەكتورى ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى قولداۋى كەرەك. ناعىز ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق دەگەنىمىز ءبىر شيكىزاتقا تاۋەلدى بولماۋدى بىلدىرەدى.

قازاقستاننىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ارتىقشىلىعى بار. ول - قارجى جۇيەسىنىڭ اۋقىمى. 2026 جىلدىڭ قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا ەلىمىزدىڭ بانك سەكتورىنىڭ اكتيۆتەرى 140 ملرد دوللارعا جەتكەن. بۇل وزبەكستان بانكتەرىنىڭ اكتيۆتەرىنەن 80 پايىزدان استام كوپ جانە تاجىكستانداعى كورسەتكىشتەن شامامەن 24 ەسە جوعارى. قازاقستان بانكتەرىندەگى دەپوزيتتەر كولەمى دە 96,4 ملرد دوللاردى قۇراعان. بۇل وزبەكستاننىڭ دەپوزيتتىك بازاسىنان ءۇش ەسەگە جۋىق ارتىق. ۇلكەن دەپوزيتتىك بازا بانكتەرگە تۇراقتى قارجىلاندىرۋ كوزى بولىپ، بيزنەسكە نەسيە بەرۋگە جانە ۇزاقمەرزىمدى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان باسىلىم قازاقستاندى ورتالىق ازيانىڭ نەگىزگى قارجى ورتالىعى رەتىندە سيپاتتايدى.

ينۆەستيتسيا بويىنشا دا اراداعى الشاقتىق ايقىن. UNCTAD دەرەگىنە سۇيەنگەن ماقالادا ورتالىق ازيا ەلدەرىندە جيناقتالعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 220,5 ملرد دوللار بولعانى كورسەتىلگەن. سونىڭ 151,3 ملرد دوللارى نەمەسە 68,6 پايىزى قازاقستانعا تيەسىلى. ياعني ورتالىق ازياعا سالىنعان ءاربىر ءۇش دوللاردىڭ ەكەۋىنە جۋىعى قازاقستان ەكونوميكاسىندا شوعىرلانعان.

تۇرىكمەنستاندا جيناقتالعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمى 44,6 ملرد دوللار بولسا، وزبەكستاندا 16,7 ملرد دوللاردى قۇراعان. قىرعىزستان مەن تاجىكستاندا بۇل كورسەتكىش شامامەن 4 ملرد دوللاردان اينالادى.

بۇل كاپيتال ءبىر كۇندە كەلگەن جوق. قازاقستاننىڭ قازىرگى ينۆەستيتسيالىق پوزيتسياسى وتىز جىل بويى قالىپتاسقان وندىرىستىك بازاعا، مۇناي-گاز جانە تاۋ-كەن جوبالارىنا، سالىستىرمالى تۇردە دامىعان ينفراقۇرىلىمعا، قارجى جۇيەسىنە جانە حالىقارالىق كومپانيالارمەن جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسىنە سۇيەنەدى.

بىراق بۇرىنعى ينۆەستيتسيالارمەن شەكسىز ماقتانا بەرۋ جەتكىلىكسىز. كاپيتال وتكەن جەتىستىكتەرگە ەمەس، بولاشاقتاعى تابىس پەن تۇراقتىلىققا قارايدى. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن ەندىگى نەگىزگى مىندەت - قۇقىقتىق بولجامدىلىقتى كۇشەيتۋ، ينۆەستورلاردىڭ مۇلكىن قورعاۋ، بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردى ازايتۋ جانە ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ بىرىزدىلىگىن ساقتاۋ.

ماقالادا قازاقستاننىڭ قىتاي ءۇشىن دە ورتالىق ازياداعى باستى ەكونوميكالىق ارىپتەسكە اينالعانى كورسەتىلگەن. 2025 جىلى ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى رەكوردتىق 48 ملرد دوللارعا جەتكەن. قازاقستان مەن قىتاي بۇل كولەمدى 2030 جىلعا قاراي 100 ملرد دوللارعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. 2025 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي قىتايدىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالعان جيناقتالعان تىكەلەي ينۆەستيتسيالارى شامامەن 11,4 ملرد دوللاردى قۇراعان. بۇل ورتالىق ازياداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش ءارى قىتايدىڭ وڭىرگە سالعان كاپيتالىنىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى.

الايدا قازاقستاننىڭ قىتاي ءۇشىن ماڭىزى ينۆەستيتسيامەن عانا ولشەنبەيدى. قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى قۇرلىق جۇك تاسىمالىنىڭ 85 پايىزدان استامى قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەدى. 2025 جىلى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى تەمىرجول تاسىمالى 35,6 ملن تونناعا جەتىپ، ءبىر جىلدا 11 پايىز وسكەن. سوڭعى جەتى جىلدا قازاقستان كولىك جانە ترانزيت ينفراقۇرىلىمىنا 35 ملرد دوللاردان استام قارجى سالعان. اقتاۋداعى كونتەينەرلىك حاب، قىتايدىڭ سيان قالاسىنداعى قۇرعاق پورت جانە دوستىق – مويىنتى تەمىرجولىنىڭ ەكىنشى جولى قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ناقتى ەكونوميكالىق اكتيۆكە اينالدىرىپ كەلەدى.

قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى وندىرىستىك كووپەراتسيا دا تەرەڭدەپ جاتىر. جالپى قۇنى 8,7 ملرد دوللار بولاتىن 62 بىرلەسكەن جوبا ىسكە قوسىلىپ، شامامەن 11 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلعان. تاعى 13,5 ملرد دوللارلىق 55 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋ ساتىسىندا تۇر. ال بولاشاق پورتفەلگە ەنگىزىلگەن 220-دان استام جوبانىڭ جالپى قۇنى 60 ملرد دوللاردان اسادى.

مۇنىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىن تابىس كوزىنە اينالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇرىن قازاقستان الەم كارتاسىندا تەڭىزگە تىكەلەي شىعا المايتىن قۇرلىقتىق مەملەكەت رەتىندە قاراستىرىلسا، بۇگىندە ءدال سول گەوگرافيا قىتاي، ەۋروپا، رەسەي، كاۆكاز جانە تاياۋ شىعىس اراسىنداعى كولىك دالىزدەرىنىڭ تورابىندا ورنالاسقان ارتىقشىلىققا اينالىپ وتىر.

حالىقارالىق رەيتينگتەر دە قازاقستاننىڭ وڭىرلىك باسىمدىعىن راستايدى. باسىلىم كەلتىرگەن بولجامعا سايكەس، 2026 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ كولەمى 360,4 ملرد دوللارعا جەتىپ، الەمدە 49-ورىنعا شىعۋى مۇمكىن. ەكونوميكالىق كۇردەلىلىك يندەكسىندە ەلىمىز 55-ورىندا، ال ەكونوميكالىق ەركىندىك يندەكسىندە 68-ورىندا تۇر. بۇل كورسەتكىشتەر قازاقستاننىڭ وندىرىستىك قۇزىرەتى، نارىقتىق ينستيتۋتتارى جانە تەحنولوگيالىق ءونىم شىعارۋ مۇمكىندىگى كورشىلەردەن جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى.

ارينە، بۇل كورسەتكىشتەردىڭ بارلىعى ەلىمىزدەگى پروبلەمالار تولىق شەشىلدى دەگەن ءسوز ەمەس. قازاقستان ەكونوميكاسىندا ينفلياتسيا، وڭىرلەر اراسىنداعى تەڭسىزدىك، ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ باياۋ ءوسۋى، كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۇلەسى، يمپورتقا تاۋەلدىلىك جانە شيكىزات ەكسپورتىنىڭ باسىمدىعى ساقتالىپ وتىر.

بىراق شەتەلدىك باسىلىمنىڭ ماقالاسى ءبىر ماڭىزدى شىندىقتى كورسەتەدى: قازاقستاننىڭ قولىندا ورتالىق ازيانىڭ باستى ەكونوميكالىق ورتالىعى بولىپ قالۋعا جەتكىلىكتى باستاپقى كاپيتال بار.

ول كاپيتال تابيعي رەسۋرس قانا ەمەس.

ول - ەكونوميكانىڭ كولەمى، قالىپتاسقان قارجى جۇيەسى، حالىقارالىق ينۆەستورلارمەن جۇمىس تاجىريبەسى، وندىرىستىك بازا، قىتاي مەن ەۋروپانىڭ اراسىنداعى گەوگرافيا جانە سالىستىرمالى تۇردە كۇردەلى ەكونوميكالىق قۇرىلىم.

ايبار ولجاەۆ

Abai.kz