سوڭعى ۋاقىتتا قوعامىمىزدا ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعى تۋرالى اڭگىمە جيىلەي ءتۇستى. اسىرەسە، قازاق قالامگەرلەرىنىڭ بۇل بەدەلدى ماراپاتقا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى قانداي، نوبەل سىيلىعى قانداي ەڭبەگى ءۇشىن بەرىلەدى، جەڭىمپاز قالاي انىقتالادى، ونى تاعايىنداۋدا ساياسي استار بار ما دەگەن ساۋالدار كوپتىڭ كوكەيىندە ءجۇر.

وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەرگە بايلانىستى رەداكتسيا بەلگىلى جازۋشى، پۋبليتسيست، حالىقارالىق قازاق پەن كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى بيگەلدى عابدۋللينمەن ارنايى سۇحباتتاسقان ەدى.

– بيگەلدى قايىردوسۇلى، اڭگىمەنى ەڭ قاراپايىم سۇراقتان باستاساق. ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعى دەگەنىمىز نە؟

– ءبىر قاراعاندا، بۇل وتە قاراپايىم سۇراق سياقتى كورىنەدى. بىراق ونىڭ استارىندا تالاي ءمان جاتىر. نوبەل سىيلىعى – الەم ادەبيەتىندەگى ەڭ بەدەلدى ماراپات. ول 1901 جىلدان بەرى تابىستالىپ كەلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ادەبيەت بويىنشا سىيلىق 115 رەت بەرىلدى. تەك ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا عانا نوبەل كوميتەتى سىيلىقتى تاپسىرماۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان.

سونداي-اق 2018 جىلى شۆەتسيا اكادەمياسىندا ورىن العان سەكسۋالدىق جانجالعا بايلانىستى بۇل سىيلىق مۇلدە بەرىلمەدى. سوندىقتان اكادەميا 2018 جانە 2019 جىلداردىڭ لاۋرەاتتارىن ءبىر مەزگىلدە جاريالاۋعا ءماجبۇر بولدى.

بۇگىنگە دەيىن الەمنىڭ 120 قالامگەرى وسى ەڭ جوعارى ادەبي ماراپاتقا يە بولدى. الايدا ونىڭ تاريحىندا ءتۇرلى توسىن جاعدايلار دا كەزدەسكەن. ماسەلەن، فرانتسۋز فيلوسوفى ءارى جازۋشىسى جان-پول سارتر نوبەل سىيلىعىنان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. ويتكەنى ول ءومىر بويى قانداي دا ءبىر رەسمي ماراپاتتاردى قابىلداماعان ادام بولاتىن. ال بوريس پاستەرناك كەڭەستىك بيلىكتىڭ قىسىمىمەن بۇل سىيلىقتان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولدى.

– بۇل ماراپات ناقتى قانداي جەتىستىك ءۇشىن بەرىلەدى؟

– بۇل – وتە ماڭىزدى ماسەلە. كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى: ادەبيەتتەگى نوبەل سىيلىعى وزگە ادەبي ماراپاتتار سياقتى بەلگىلى ءبىر كىتاپ ءۇشىن ەمەس، جازۋشىنىڭ الەم ادەبيەتىنە قوسقان تۇتاس شىعارماشىلىق ۇلەسى ءۇشىن بەرىلەدى.

مىسالى، ورىس تىلىندە جازاتىن ايگىلى بەلارۋس جازۋشىسى سۆەتلانا الەكسيەۆيچ نوبەل سىيلىعىن «زامانىمىزدىڭ قايعىسى مەن قايسارلىعىنا قويىلعان كوپداۋىستى ەسكەرتكىش ىسپەتتى شىعارماشىلىعى ءۇشىن» الدى. بايقاساڭىز، مۇندا اۆتوردىڭ جەكە شىعارماسىنان گورى ونىڭ بۇكىل ادەبي مۇراسى باعالانعان.

ارينە، بۇدان تىس ەرەكشەلىكتەر دە بولعان. توعىز جازۋشى نوبەل سىيلىعىن ناقتى ءبىر شىعارماسى ءۇشىن يەلەندى. ولاردىڭ قاتارىندا ميحايل شولوحوۆ – «تىنىق دون»، ەرنەست حەمينگۋەي – «شال مەن تەڭىز»، دجون گولسۋورسي – «فورسايتتار تۋرالى داستان»، توماس مانن – «بۋددەنبروكتار»، كنۋت گامسۋن – «جەر ءنارى» روماندارى ءۇشىن ماراپاتتالعان.

– ەندەشە زاڭدى سۇراق تۋادى: نوبەل سىيلىعىنا كىمدەر ۇسىنىلا الادى؟

– كەز كەلگەن پروزاشى، اقىن نەمەسە دراماتۋرگ. بىراق ەكى نەگىزگى تالاپ بار. بىرىنشىدەن، ەشكىم ءوزىن-ءوزى نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنا المايدى. ەكىنشىدەن، 1974 جىلدان بەرى بۇل ماراپات قايتىس بولعان ادامعا بەرىلمەيدى.

نوبەل سىيلىعىنا كانديداتتاردى ارنايى شاقىرىلعان بىلىكتى ماماندار ۇسىنادى. مۇنداي قۇقىققا شۆەتسيا اكادەمياسىنىڭ مۇشەلەرى، وزگە ەلدەردىڭ اكادەميالارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى، بۇرىنعى نوبەل لاۋرەاتتارى، سونداي-اق ۇلتتىق پەن كلۋبتارى مەن جازۋشىلار ۇيىمدارى يە.

جىل سايىن نوبەل كوميتەتىنە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جۇزدەگەن ۇسىنىس كەلىپ تۇسەدى.

– جەڭىمپاز قالاي انىقتالادى؟ وسى ۇدەرىس قالاي جۇرەدى؟

– نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتىن شۆەتسيا اكادەمياسىنىڭ ءومىر بويىنا سايلاناتىن 18 مۇشەسى انىقتايدى. ال ۇمىتكەرلەردىڭ شىعارمالارىن سارالاپ، اكادەمياعا ۇسىنىس جاسايتىن جۇمىس ورگانى – ادەتتە ءتورت-بەس ادامنان تۇراتىن ادەبيەت جونىندەگى نوبەل كوميتەتى.

لاۋرەاتتى ىرىكتەۋ – وتە كۇردەلى ءارى ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلاتىن كوپساتىلى ۇدەرىس.

جىل سايىن قىركۇيەك ايىندا نوبەل كوميتەتى ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنا ۇمىتكەر ۇسىنۋ قۇقىعىنا يە ادامدار مەن ۇيىمدارعا ارنايى شاقىرۋ حاتتارىن جولدايدى. ولار كەلەسى جىلدىڭ 31 قاڭتارىنا دەيىن ءوز ۇسىنىستارىن جىبەرۋى ءتيىس.

ءساۋىر ايىنا قاراي كوميتەت ۇسىنىلعان ەسىمدەردىڭ ىشىنەن 15–20 قالامگەردى ىرىكتەپ، الدىن الا ءتىزىم جاسايدى. ءبىر ايدان كەيىن ولاردىڭ اراسىنان ءتورت-بەس جازۋشىدان تۇراتىن قىسقا ءتىزىم – شورت-پاراق قالىپتاستىرىلادى.

ماۋسىمنان تامىزعا دەيىن شۆەتسيا اكادەمياسىنىڭ بارلىق 18 مۇشەسى وسى ۇمىتكەرلەردىڭ شىعارمالارىمەن مۇقيات تانىسادى. قىركۇيەكتە ولار قايتا باس قوسىپ، قىسقا تىزىمگە ەنگەن ءاربىر قالامگەردىڭ ادەبي مۇراسىن جان-جاقتى تالقىلايدى. ال قازان ايىندا سوڭعى شەشىم قابىلدانادى. جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن ۇمىتكەرگە اكادەميا مۇشەلەرىنىڭ جاي كوپشىلىك داۋىسى جەتكىلىكتى.

– كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ءبىر ساۋالدى قويعىم كەلەدى. ادەبيەت سالاسىنداعى ەڭ جوعارى ماراپات – نوبەل سىيلىعى سوڭعى جىلدارى بۇرىنعى بەدەلىنەن ايىرىلىپ بارا جاتقان جوق پا؟ ونىڭ شەشىمدەرىنەن بەلگىلى ءبىر ساياسي استار بايقالماي ما؟

– بۇل پىكىرمەن بەلگىلى دارەجەدە كەلىسەمىن. شىنىندا دا، جۇرتشىلىق نوبەل سىيلىعىنان ادامزات رۋحانياتىنداعى ايتۋلى وقيعانى نەمەسە وقىرماننىڭ جان دۇنيەسىن سىلكىنتىپ، ادەبيەتتە جاڭا قۇبىلىس قالىپتاستىراتىن شىعارمانى كۇتەدى. ال سوڭعى جىلدارى وسى ءۇمىتتىڭ ۇدەسىنەن شىعا الماي جۇرگەندەي اسەر قالدىرادى.

ەڭ الدىمەن، ءبىر نارسەنى دۇرىس ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. نوبەل سىيلىعى ادەبيەتتەگى ەڭ بيىك كوركەمدىك جەتىستىك ءۇشىن عانا بەرىلمەيدى. ول شىعارمانىڭ تازا ەستەتيكالىق دەڭگەيىنە عانا قاراپ تاعايىندالمايدى. سول سياقتى ساياسي راديكاليزم نەمەسە كۇندەلىكتى قوعامدىق داۋ-داماي ءۇشىن دە بەرىلمەيدى.

بۇل ماسەلەنى جاقسى بىلەتىن مامانداردىڭ ايتۋىنشا، نوبەل كوميتەتى ەڭ الدىمەن گۋمانيستىك قۇندىلىقتارعا ەرەكشە ءمان بەرەدى. بىراق «گۋمانيزم» دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى وتە كەڭ، ونىڭ ناقتى ولشەمى جوق. سول سياقتى شىعارمانىڭ كوركەمدىك قۇنىن دا مەترمەن نەمەسە تارازىمەن ولشەي المايسىز. بۇل – ءاردايىم كۇردەلى ءارى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سۋبەكتيۆتى ۇعىم.

سوندىقتان شۆەتسيا اكادەمياسىنىڭ مۇشەلەرى شەشىم قابىلداعاندا كوپتەگەن فاكتورلاردى قاتار ەسكەرەدى. گەندەرلىك تەپە-تەڭدىك، ءارتۇرلى تىلدەر مەن مادەنيەتتەردىڭ قامتىلۋى، قۇرلىقتار اراسىنداعى تەڭگەرىم، شىعارمالاردىڭ الەم تىلدەرىنە اۋدارىلۋ دەڭگەيى، حالىقارالىق باسپاسوزدەگى تانىمالدىعى، بۇعان دەيىن العان حالىقارالىق ادەبي ماراپاتتارى، اۆتوردىڭ الەمدىك مادەني كەڭىستىكتەگى بەدەلى، قازىرگى زامانعى قوعامدىق جانە مادەني ۇردىستەرگە قاتىناسى – مۇنىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە نازارعا الىنادى.

نوبەل سىيلىعىنداعى ساياسي استار تۋرالى پىكىرلەر اسىرەسە بەلارۋس جازۋشىسى سۆەتلانا الەكسيەۆيچ لاۋرەات اتانعاننان كەيىن كۇشەيدى. كوپتەگەن ادامدار ونىڭ شىعارمالارىن ادەبيەت دەۋگە بولا ما دەگەن سۇراق قويدى. ونىڭ تۋىندىلارىن بىرەۋلەر پۋبليتسيستيكا، بىرەۋلەر جۋرناليستيكا دەپ اتادى، ءتىپتى بۇدان دا وتكىر پىكىرلەر ايتىلدى.

بىراق ونىڭ قارسىلاستارى ءبىر ماڭىزدى جايتتى ەسكەرمەدى. نوبەل كوميتەتىنىڭ تالاپتارىندا لاۋرەات مىندەتتى تۇردە كوركەم پروزا جازۋى ءتيىس دەگەن شارت جوق.

سۆەتلانا الەكسيەۆيچتىڭ شىعارمالارى الەمنىڭ نەگىزگى تىلدەرىنىڭ بارىنە دەرلىك اۋدارىلعان. ونىڭ مول بيبليوگرافياسى بار. ول ۇسىنعان كوپداۋىستى دەرەكتى پروزا – ادەبي جۋرناليستيكانىڭ جاڭا بەلەسى. بۇل جاعىنان ونى امەريكالىق جازۋشى ترۋمەن كاپوتەمەن سالىستىرۋعا بولادى.

ول نوبەل سىيلىعىنا دەيىن-اق كوپتەگەن حالىقارالىق ادەبي ماراپاتتاردىڭ يەگەرى اتاندى. «سەكوند-حەند ءداۋىرى» كىتابى وقىرماندار داۋىس بەرۋىندە ۇلكەن قولداۋ تاپتى. سوندىقتان ونىڭ شىعارماشىلىعىن تەك ديسسيدەنتتىك كوزقاراسپەن نەمەسە ساياسي وپپوزيتسيالىق ۇستانىممەن عانا ءتۇسىندىرۋ دۇرىس ەمەس.

الەكسيەۆيچتىڭ كىتاپتارى وقىرمانعا وتە اۋىر اسەر قالدىرۋى مۇمكىن. كەيدە ولار ءتىپتى مۇڭلى، قارالى كورىنەدى. بىراق ونىڭ ءسوزىنىڭ قۋاتى ەرەكشە. ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى جازسىن، چەرنوبىل اپاتىن سۋرەتتەسىن نەمەسە اۋعان سوعىسىن ارقاۋ ەتسىن – ءبارىبىر شىعارمالارىنان ادام جانىنىڭ قاسىرەتى مەن قايسارلىعى ايرىقشا سەزىلەدى.

ونىڭ شىعارماشىلىعىنداعى كوپداۋىستى بايانداۋ ءتاسىلى – پوليفونيالىق پروزا – ەڭ باستى ەرەكشەلىگى. نوبەل كوميتەتىنىڭ ءدال وسى انىقتامانى قولدانۋى دا كەزدەيسوق ەمەس. بۇل – ونىڭ ادەبي الەمىنىڭ ەڭ قۋاتتى ءارى ەڭ جارقىن قىرى.

– وسى ارادا تاعى ءبىر ساۋال تۋىندايدى. ال تورەلىك ايتىپ وتىرعان ادامدار كىمدەر؟ ولار كىمگە نوبەل سىيلىعىن بەرۋ كەرەك ەكەنىن شەشەتىندەي قانشالىقتى وبەكتيۆتى ءارى كاسىبي دەڭگەيى جوعارى؟

– ەڭ الدىمەن، ەشبىر قازىلىقتان سۋبەكتيۆيزمدى تولىقتاي الىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. بۇعان كەلىسەتىن شىعارسىز.

ەندى ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ تاعدىرىن شەشەتىن شۆەتسيا اكادەمياسىنىڭ مۇشەلەرىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىز. ولار – ءومىرىن تۇراقتى قوعامدىق جۇيەدە، عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ەۋروتسەنتريستىك دۇنيەتانىم اياسىندا وتكىزگەن عالىمدار مەن پروفەسسورلار. ورتاشا جاسى – ەلۋ شاماسىندا. دەمەك، ولاردىڭ الەمگە، ادەبيەتكە، مادەنيەتكە قاتىستى كوزقاراسى دا تابيعي تۇردە بىزدەن وزگەشە.

وسىنداي قازىلار القاسى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ روماندارىن، موريس سيماشكونىڭ شىعارمالارىن، ولجاس سۇلەيمەنوۆ پەن ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆتىڭ پوەزياسىن تولىق ءتۇسىنىپ، ءادىل باعالاي الا ما؟ مەنىڭشە، بۇل وتە كۇماندى.

ولار بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ادەبيەتكە كوبىنە كوممۋنيستىك جۇيەنىڭ، سوتسياليستىك رەاليزمنىڭ مۇراسى رەتىندە قارايدى. شىن مانىندە، ءبىزدىڭ كلاسسيكتەردىڭ شىعارمالارىندا كوممۋنيستىك ناسيحاتتىڭ جۇرناعى دا جوق دەۋگە بولادى.

وسىنى دۋلات يسابەكوۆتىڭ، تولەن ابدىكتىڭ، مۇحتار ماعاۋيننىڭ، بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆتىڭ، يرانبەك ورازباەۆتىڭ، سماعۇل ەلۋبايدىڭ شىعارمالارى تۋرالى دا ايتۋعا بولادى.

ەگەر ادەبيەتتىڭ كوركەمدىك قۋاتى تۇرعىسىنان سالىستىراتىن بولساق، سماعۇل ەلۋبايدىڭ «اق بوز ءۇي» رومانى توتاليتارلىق كەڭەستىك جۇيە مەن وتارشىلدىقتىڭ ادام تاعدىرىندا قالدىرعان جاراسىن، قازىرگى ادامنىڭ پوستتراۆمالىق كۇيزەلىسىن بەينەلەۋى جاعىنان نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى الەكساندر سولجەنيتسىن مەن سۆەتلانا الەكسيەۆيچتىڭ شىعارمالارىنان ەش كەم تۇسپەيدى.

– جارايدى، قازىلار القاسىنىڭ سۋبەكتيۆتىلىگى تۋرالى اڭگىمەنى قويا تۇرايىق. بىراق وسىنداي قۋاتتى ادەبيەتىمىز، دارىندى جازۋشىلارىمىز بولا تۇرا، نەگە ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن نوبەل سىيلىعىنا قول جەتكىزە الماي كەلەمىز؟

– ونىڭ سەبەبى كوپ.

ەڭ باستىسى – ءبىزدىڭ قالامگەرلەردى الەم تىم از بىلەدى. ال الەمگە تانىلۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ساپالى كوركەم اۋدارما. بۇل – جەكە جازۋشىنىڭ ەمەس، مەملەكەتتىڭ دەڭگەيىندە شەشىلۋى ءتيىس ستراتەگيالىق مىندەت.

مادەنيەت پەن ادەبيەتتى ءسوز جۇزىندە ەمەس، ناقتى ءىس جۇزىندە قولدايتىن ۇلتتىق يدەولوگيا قاجەت. وكىنىشكە قاراي، مادەنيەت سالاسىندا مەملەكەتشىل تۇلعالار بىزگە ءجيى بۇيىرا بەرمەيدى. بىزگە كەزىندە حالىقتىڭ رۋحانياتىن قورعاعان جانىبەكوۆتەردەي قايراتكەرلەر كەرەك.

مادەنيەتكە بولىنەتىن قارجى از ەمەس. بىراق ونىڭ ەداۋىر بولىگى ناتيجەسىز جۇمسالىپ، قۇمعا سىڭگەن سۋداي جوعالىپ كەتەدى.

مەن حالىقارالىق قازاق پەن كلۋبىن باسقارعان جىلدارى دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرىن اقش پەن ۇلىبريتانيادا اعىلشىن تىلىنە كاسىبي دەڭگەيدە اۋدارتۋ ءىسىن قولعا الدىم. سونىڭ ناتيجەسىندە جيىرمادان استام قازاق اۆتورىنىڭ شىعارمالارى اۋدارىلىپ، اقش پەن انگليادا جارىق كوردى. ەڭ باستىسى – بۇل جۇمىستاردى ءوز ءىسىنىڭ ناعىز شەبەرلەرى اتقاردى.

– ەندى ايتىڭىزشى، وسىنداي باستاما مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاپتى ما؟

– وكىنىشكە قاراي، جوق.

مەن مادەنيەت جانە تۋريزم ءمينيسترى ايدا بالاەۆاعا رەسمي حات جولداپ، قازاق پەن كلۋبىنىڭ كوركەم اۋدارما جوبالارىن جۇيەلى تۇردە مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋدى سۇرادىم. الايدا بۇل ۇسىنىس بيلىك تاراپىنان ەشقانداي قولداۋ تاپپادى.

وسىنداي جاعدايدا قازاق ادەبيەتىن الەمگە قالاي تانىتامىز؟ نوبەل سىيلىعىنا قالاي ۇمىتكەر بولامىز؟

ەكىنشى ماسەلە – حالىقارالىق ادەبي بايلانىستار.

الەمدىك ادەبي كەڭىستىككە شىعۋ ءۇشىن حالىقارالىق جازۋشىلار فورۋمدارىن ءجيى وتكىزۋ، شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن تۇراقتى ارالاسۋ، ولاردىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنۋ قاجەت.

قازاق پەن كلۋبى الماتىدا ءۇش مارتە حالىقارالىق جازۋشىلار فورۋمىن ۇيىمداستىردى. بۇل جيىندار كوپتەگەن ەلدەردىڭ ادەبي ورتاسىندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى.

ءبىر مىسال كەلتىرەيىن.

1992 جىلى ادەبيەت بويىنشا نوبەل سىيلىعى كاريب اقىنى دەرەك ۋولكوتقا بەرىلدى. سول كەزدە الەمدىك ءباسپاسوزدىڭ ءبارى يوسيف برودسكيدىڭ ون جىل بۇرىن جازعان ءبىر پىكىرىن جارىسا كەلتىردى. ول ءوز ەسسەسىندە: «قازىرگى اعىلشىن تىلىندە جازاتىن اقىنداردىڭ ىشىندەگى ەڭ مىقتىسى – دەرەك»، – دەگەن ەدى.

نازار اۋدارىڭىز: دەرەك ۋولكوت – ءناسىلى قارا ءناسىلدى، كاريب تەڭىزىندەگى حالقى ءجۇز ەلۋ مىڭنان ءسال عانا اساتىن سەنت-ليۋسيا ارالىندا دۇنيەگە كەلگەن اقىن.

مىنە، نوبەل لاۋرەاتىنىڭ ءسوزى دەگەن وسى. ونىڭ پىكىرى نوبەل كوميتەتى ءۇشىن ايرىقشا سالماققا يە.

ال ءبىز دۋلات يسابەكوۆتى نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنامىز، بىراق تۇرىك ادەبيەتىنىڭ ماقتانىشى، نوبەل لاۋرەاتى ورحان پامۋكپەن بايلانىس ورناتىپ، قولداۋ سۇراۋدىڭ وزىنە قاۋقارسىزبىز. ءتىلى دە، تاريحى دا، رۋحاني تامىرى دا بىزگە ەڭ جاقىن قالامگەردىڭ قولداۋىن پايدالانا الماساق، نوبەل سىيلىعىن ارمانداۋدىڭ ءوزى قيىن ەمەس پە؟

ۇشىنشىدەن، نوبەلگە بىردەن جەتە المايسىڭ. وعان دەيىن جازۋشى بىرنەشە بەدەلدى حالىقارالىق ادەبي سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى بولۋى كەرەك. سونىڭ ىشىندە بۇگىنگى كۇنى بەدەلى جاعىنان كەيدە نوبەلدەن دە جوعارى باعالاناتىن اعىلشىننىڭ Booker Prize سىيلىعى ەرەكشە مانگە يە.

سونداي-اق الەمدىك دەڭگەيدەگى گازەتتەر مەن ادەبي جۋرنالدارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ، قازاق ادەبيەتى تۋرالى ماقالالار مەن زەرتتەۋلەردىڭ تۇراقتى جاريالانىپ تۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.

قىسقاسى، قازاق جازۋشىلارىنا نوبەل سىيلىعى ازىرگە وڭاي بۇيىرا قويمايدى. بۇعان ەشكىمدى كىنالاۋدىڭ قاجەتى جوق. كىنا – وزىمىزدە.

ءبىزدىڭ تۇيىقتىعىمىز، جەرگىلىكتى دەڭگەيدەن اسا الماۋىمىز، ءوز قابىعىمىزدان شىققىمىز كەلمەيتىنى – قازاق ادەبيەتىنىڭ الەمدىك ادەبي ۇدەرىسكە تولىققاندى ارالاسۋىنا ءالى دە كەدەرگى بولىپ وتىر.

– ءسىز جاڭا عانا «ەۋروتسەنتريزم» دەگەن ۇعىمدى قولداندىڭىز. وسىعان كەڭىرەك توقتالساڭىز.

– قالاي بولعاندا دا، بۇگىنگى الەم ادەبيەتىنىڭ باستى حالىقارالىق ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى. ەگەر شىعارماڭىز وسى تىلگە اۋدارىلماسا، ادەبي كەڭىستىكتە ءسىزدىڭ اتىڭىزدىڭ اتالۋى وتە قيىن. قازىرگى الەم ءالى دە ەۋروتسەنتريستىك ولشەمدەرمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى.

مىسالى، ادەبيەت بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ورحان پامۋك – تۇرىك جازۋشىسى بولعانىمەن، ونىڭ شىعارماشىلىعى ەۋروپالىق ادەبي ءداستۇردىڭ ارناسىندا قالىپتاستى. ءۇندىستاننان شىققان سالمان رۋشدي دە – دۇنيەتانىمى مەن كوركەمدىك جۇيەسى جاعىنان ەۋروپالىق مادەني كەڭىستىكتىڭ وكىلى.

جاپون تەكتى نوبەل لاۋرەاتى كادزۋو يسيگۋرو دا ءوز شىعارمالارىن اعىلشىن تىلىندە جازادى. ول التى جاسىنان بەرى ۇلىبريتانيادا تۇرادى جانە اعىلشىن ءتىلىن انا تىلىندەي مەڭگەرگەن. ونىڭ ەڭ ايگىلى «كۇندەردىڭ قالدىعى» رومانى ادەبيەتتانۋشىلار تاراپىنان حح عاسىرداعى ەڭ اعىلشىن رۋحىنداعى شىعارمالاردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانادى.

الەمگە تانىمال تاعى ءبىر جاپون جازۋشىسى حارۋكي مۋراكامي دا اعىلشىن ءتىلدى ورتاعا وتە ءساتتى بەيىمدەلدى. ۇزاق جىلدار بويى ۇلىبريتانيا مەن اقش-تا ءومىر ءسۇردى. كەيبىر شىعارمالارىن اعىلشىن تىلىندە جازدى.

ول جىل سايىن دەرلىك نوبەل سىيلىعىنىڭ باستى ۇمىتكەرلەرىنىڭ قاتارىندا اتالادى، بۋكمەكەرلىك بولجامداردا ۇنەمى الدىڭعى ورىنداردان كورىنەدى. الايدا كادزۋو يسيگۋرو نوبەل العاننان كەيىن مۋراكاميدىڭ جولى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە جابىلدى دەۋگە بولادى. ويتكەنى شۆەتسيا اكادەمياسىنىڭ جازىلماعان قاعيدالارىنا سايكەس، ءبىر ەلدىڭ نەمەسە ءبىر ادەبي كەڭىستىكتىڭ وكىلدەرىنە سىيلىقتى ءجيى بەرە بەرمەيدى. سوندىقتان مۋراكاميدىڭ جاقىن اراداعى جيىرما-جيىرما بەس جىلدا بۇل ماراپاتقا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى وتە تومەن.

– ەندى اڭگىمەنى شۆەتسيا اكادەمياسىنداعى اتىشۋلى سەكسۋالدىق جانجالعا بۇرساق. كوپشىلىك ونىڭ جاي-جاپسارىن بىلە بەرمەيدى…

– ءيا، 2018 جىلى شۆەتسيا اكادەمياسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان شەشىم قابىلداپ، ادەبيەت بويىنشا نوبەل سىيلىعىن مۇلدە تاپسىرماي قويدى. بۇعان اكادەميا مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى، اقىن كاتارينا فروستەنسوننىڭ جۇبايى، فوتوگراف جان-كلود ارنونىڭ توڭىرەگىندە تۋىنداعان ۇلكەن جانجال سەبەپ بولدى.

2017 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ون سەگىز ايەل ارنونى سەكسۋالدىق قىسىم كورسەتتى دەپ ايىپتادى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي وقيعالاردىڭ كەيبىرى ءتىپتى شۆەتسيا اكادەمياسىنا تيەسىلى عيماراتتاردا بولعان. ال ارنو وزىنە تاعىلعان ايىپتاردىڭ ءبارىن جوققا شىعاردى.

وسىدان كەيىن اكادەميا كاتارينا فروستەنسوندى ۇيىم قۇرامىنان شىعارۋ ماسەلەسىن قارادى. سونىمەن قاتار تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە انىقتالدى: اكادەميانىڭ كەيبىر مۇشەلەرى بىرنەشە جىل بويى بولاشاق نوبەل لاۋرەاتتارىنىڭ ەسىمدەرىن قۇپيا ساقتاۋ تالابىن بۇزعانى بەلگىلى بولدى.

وسىنىڭ ءبارى اقىرى ۇلكەن داعدارىسقا ۇلاستى. بىرقاتار بەدەلدى اكادەميكتەر قىزمەتىنەن كەتتى. سولاردىڭ قاتارىندا شۆەتسيا اكادەمياسىنىڭ تۇراقتى حاتشىسى سارا دانيۋس تا بولدى.

ارينە، مۇنداي وقيعالار نوبەل سىيلىعىنىڭ بەدەلىنە ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتىردى.

ايتپاقشى، نوبەل سىيلىعىنىڭ ەرەجەسىنە سايكەس، ۇمىتكەرلەردىڭ كىم بولعانى، ولاردى كىم ۇسىنعانى نەمەسە لاۋرەاتتى ىرىكتەۋ قالاي جۇرگەنى تۋرالى مالىمەتتەر قاتاڭ قۇپيا ساقتالادى. بۇل اقپاراتتى تەك ەلۋ جىلدان كەيىن عانا جاريالاۋعا رۇقسات بەرىلەدى.

– اڭگىمەڭىزگە كوپ راقمەت!

– سىزدەرگە دە راقمەت!

سۇقبات جۇرگىزگەن جانىبەك سۋلەەۆ

Abai.kz