4 تامىز كۇنى وسكەمەن قالاسىندا د. سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الاڭىندا «سايلاۋ-2026: جاڭا ساياسي كونفيگۋراتسياداعى وڭىرلەر» تاقىرىبىندا «كيسي GPS: Gylym. Pikir. Sayasat» ۇلتتىق ساراپشىلىق الاڭىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. ءىس-شارانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ۇيىمداستىردى.

تالقىلاۋعا جەتەكشى تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ، عىلىمي-ساراپشىلىق قاۋىمداستىقتىڭ، جوعارى وقۋ ورىندارى مەن قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ساراپشىلار قۇرىلتاي سايلاۋىن، جاڭا ساياسي جۇيەدەگى وڭىرلەردىڭ ءرولىن، پارتيالىق جانە قوعامدىق وكىلدىكتىڭ دامۋىن، سونداي-اق وڭىرلىك كۇن ءتارتىبىن مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋ تەتىكتەرىن تالقىلادى.

وتىرىستى اشقان قر پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جاندوس شايماردانوۆ قازىرگى سايلاۋ ناۋقانى قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيالىق مودەلىن ىسكە اسىرۋدىڭ العاشقى پراكتيكالىق كەزەڭى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

قسزي ديرەكتورى سايلاۋشىلاردىڭ ەلەكتورالدىق كوڭىل كۇيىندەگى وزگەرىستەرگە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەرگە سايكەس، بۇگىنگى تاڭدا ازاماتتاردىڭ 70–76%-ى داۋىس بەرۋگە دايىن ەكەنىن مالىمدەسە، ال شەشىم قابىلداماعان سايلاۋشىلاردىڭ ۇلەسى ماۋسىمداعى 22%-دان شىلدە ايىنىڭ سوڭىنا قاراي شامامەن 8%-عا دەيىن تومەندەگەن.

جاندوس شايماردانوۆ وڭىرلىك كۇن ءتارتىبىنىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانىنا ەرەكشە نازار اۋداردى.

«سايلاۋ قوعامدىق كوڭىل كۇي مەن ازاماتتاردىڭ ناقتى سۇرانىستارىن كورسەتەدى. ءار ءوڭىردىڭ ءوز باسىمدىقتارى بار: ونەركاسىپتى دامىتۋ، اۋىلدىق اۋماقتار، ەكولوگيا، سۋ رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتۋ، كولىك نەمەسە دەموگرافيا. سوندىقتان بولاشاق قۇرىلتاي جۇمىسىندا وڭىرلىك كۇن ءتارتىبىنىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى»، – دەپ اتاپ ءوتتى.

د. سەرىكباەۆ اتىنداعى شقتۋ باسقارما توراعاسى – رەكتورى ساۋلە راحمەتۋللينا كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار وڭىرلەردىڭ ءوز دامۋىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 3,3 ترلن تەڭگەدەن اسىپ، ءوڭىردىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزىن تاعى ءبىر مارتە ايقىندادى.

«بۇگىندە ءوڭىردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ونىڭ ونەركاسىپتىك، عىلىمي، ينۆەستيتسيالىق جانە ادامي الەۋەتىن قانشالىقتى ءتيىمدى پايدالانا الاتىنىنا بايلانىستى»، – دەدى ساۋلە راحمەتۋللينا.

ساياساتتانۋشى تالعات قاليەۆ بىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ جاعدايىندا وڭىرلىك وكىلدىكتىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالدى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇرىن بۇل مىندەتتى نەگىزىنەن سەنات اتقارسا، ەندى نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىك ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ مۇددەسىن كەڭىنەن تانىتۋعا مۇددەلى ساياسي پارتيالارعا جۇكتەلەدى.

«تىزىمدەرىندە ءارتۇرلى وڭىرلەردەن شىققان بەدەلدى ءارى مىقتى كانديداتتار بولماسا، ەشبىر پارتيا جالپىحالىقتىق قولداۋعا يە بولا المايدى. سوندىقتان ساياسي باسەكە پارتيالاردى شىن مانىندە بۇكىل ەلدىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن كوماندالار قالىپتاستىرۋعا ىنتالاندىرادى»، – دەپ اتاپ ءوتتى تالعات قاليەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي مودەل وڭىرلەردىڭ مۇددەسىن جەكەلەگەن دەپۋتاتتار ەمەس، ساراپتامالىق جانە پارلامەنتتىك الەۋەتى بار پارتيالىق توپتار ارقىلى ءتيىمدى ىلگەرىلەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

«وڭىرلەردىڭ مۇددەسى ءبىر دەپۋتاتتىڭ ەمەس، تۇتاس ساياسي پارتيانىڭ كۇشىمەن قورعالاتىن بولادى. بۇل وڭىرلىك وكىلدىكتى نەعۇرلىم تۇراقتى ءارى ءتيىمدى ەتەدى»، – دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.

ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ باسقارما مۇشەسى – پرورەكتورى ينديرا رىستينا پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋ ساياسي پارتيالاردىڭ، ولاردىڭ باعدارلامالارى مەن كوماندالارىنىڭ ءرولىن كۇشەيتەتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، بارلىق ساياسي پارتيالاردىڭ وڭىرلىك وكىلدىكتەرى بار جانە جەرگىلىكتى جەرلەردە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. سوندىقتان سايلاۋ باسەكەسىندە پارتيالىق باعدارلامالاردىڭ ساپاسى شەشۋشى مانگە يە بولادى.

«سايلاۋالدى ۇگىت-ناسيحات ناۋقانى بارىسىندا پارتيالار ءوز باعدارلامالارى مەن سايلاۋشىلارعا بەرەتىن مىندەتتەمەلەرىنە باسىمدىق بەرۋى ءتيىس. بۇل رەتتە وڭىرلىك ساياسات پەن اۋماقتاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى باعدارلامالاردىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالۋى قاجەت. ويتكەنى سايلاۋشىلاردىڭ نەگىزگى بولىگى وڭىرلەردە تۇرادى»، – دەدى ينديرا رىستينا.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، جاڭا مودەل ساياسي باسەكەنى جەكەلەگەن كانديداتتاردىڭ تانىمالدىعىنان پارتيالاردىڭ باعدارلامالارى، يدەيالارى مەن كوماندالارىنىڭ باسەكەسىنە كوشىرەدى. بۇل ساياسي پارتيالاردى وڭىرلەردە تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزۋگە جانە جەرگىلىكتى كۇن ءتارتىبىن جالپىۇلتتىق ساياساتپەن ۇشتاستىرۋعا ىنتالاندىرادى.

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ازامات بايعاليەۆ قۇرىلتاي سايلاۋى قازاقستانداعى جاڭا ساياسي مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، سايلاۋ مەن رەفەرەندۋمداردى تۇراقتى وتكىزۋ ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىنىڭ جاڭا نورماسىنا اينالىپ كەلەدى.

سوڭعى الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەرگە سايكەس، الداعى سايلاۋداعى سايلاۋشىلاردىڭ قاتىسۋ دەڭگەيى شامامەن 75%-دى قۇرايدى دەپ كۇتىلۋدە. سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ 84%-ى ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي احۋالدى تۇراقتى ءارى قولايلى دەپ باعالاسا، 80%-دان استامى بولاشاققا سەنىممەن قارايدى.

«بۇگىندە سايلاۋشىنىڭ تالابى كۇشەيدى. ازاماتتار ەندى ۇراندارعا ەمەس، ينفلياتسيانى تەجەۋ، جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ، ينفراقۇرىلىمدى، تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جانە جول ساپاسىن جاقسارتۋ سياقتى ناقتى ماسەلەلەردىڭ كاسىبي شەشىمدەرىن كۇتەدى»، – دەپ اتاپ ءوتتى ازامات بايعاليەۆ.

پاۆلودار وبلىسى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بوريس پولومارچۋك 2016, 2021 جانە 2023 جىلدارداعى سايلاۋلارداعى پارتيالىق تىزىمدەر مەن الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، كانديداتتاردىڭ گەوگرافياسى كەڭەيگەنىمەن، الدىڭعى پارلامەنتتىك ناۋقانداردا پارتيالىق ىرىكتەۋ ورتالىقتاندىرىلعان سيپاتتا بولدى: كانديداتتاردىڭ شامامەن 43%-ى استانالىق بولا وتىرىپ، دەپۋتاتتىق مانداتتاردىڭ 65%-دان استامىن ەلوردا وكىلدەرى يەلەندى. ال كانديداتتاردىڭ شامامەن 40%-ىن ۇسىنعان وڭىرلەر دەپۋتاتتىق ورىنداردىڭ 20%-عا دا جەتپەيتىن ۇلەسىن عانا يەلەندى. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، بۇل تەڭگەرىمسىزدىكتى جويۋ ءۇشىن ساياسي پارتيالار وڭىرلەردەگى ءوز وكىلدىكتەرىنىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋى قاجەت.

«وڭىرلىك فيليال تەك اكىمشىلىك كەڭسە ەمەس، ءوڭىردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن زەرتتەپ، ساراپشىلارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايتىن جانە وڭىرلىك باستامالاردى ۇلتتىق دەڭگەيدە ىلگەرىلەتەتىن ساياسي-ساراپتامالىق ورتالىققا اينالۋى ءتيىس»، – دەپ اتاپ ءوتتى بوريس پولومارچۋك.

Alikhan Bokeikhan University الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق پاندەر كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى امان راحمەتۋللين وز بايانداماسىن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جاعدايىنداعى ساياسي مادەنيەتتىڭ دامۋىنا ارنادى. ونىڭ ايتۋىنشا، ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋىنىڭ كەڭەيۋى سايلاۋ بەلسەندىلىگىنەن دە، جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋىنان دا كورىنىس تابۋدا.

«ساياسي مادەنيەتتىڭ دامۋىن تەك قۇقىقتىق وزگەرىستەر ارقىلى ەمەس، ازاماتتاردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى، قوعامدىق ومىرگە قاتىسۋ دەڭگەيى جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمى ارقىلى باعالاۋ قاجەت»، – دەدى امان راحمەتۋللين.

«جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ ورتالىعى» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى رۋفيت احمەدزيانوۆ ازاماتتاردىڭ قاتىسۋى تەك داۋىس بەرۋ كۇنىمەن شەكتەلمەۋى ءتيىس ەكەنىنە توقتالدى.

«قوعامدىق كەڭەستەر، جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى جانە قوعامدىق تالقىلاۋلار مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى تۇراقتى ديالوگتى قامتاماسىز ەتىپ، وڭىرلەردىڭ وزەكتى سۇرانىستارىن دەر كەزىندە جەتكىزۋى قاجەت»، – دەدى ول.

وتىرىستى قورىتىندىلاعان قاتىسۋشىلار جاڭا ساياسي مودەلدە وڭىرلەر جالپىۇلتتىق كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋدىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسىنا اينالۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، ساياسي پارتيالاردىڭ، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ، تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ جانە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن نىعايتىپ، مەملەكەتتىك شەشىمدەردى ازىرلەۋ ۇدەرىسىنە وڭىرلىك ساراپشىلار قاۋىمداستىعىن كەڭىنەن تارتۋ قاجەت.

Abai.kz