ىشكى وردانىڭ قۇرىلۋى مەن وتارشىلدىق ساياسات

1801 جىلى رەسەي يمپەراتورى پاۆەل I-ءنىڭ جارلىعىمەن جايىق پەن ەدىل وزەندەرى ارالىعىندا ىشكى نەمەسە بوكەي حاندىعى قۇرىلدى. پاتشا ۇكىمەتى مۇنداي قادامعا رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى كۇرەسى كۇننەن-كۇنگە ءورشىپ بارا جاتقان كىشى جۇزدەگى احۋالدى باسەڭدەتۋ ماقساتىندا باردى.

قازاقتاردىڭ بۇل قونىس اۋدارۋىن نۇرالى حاننىڭ ۇلى — بوكەي سۇلتان باسقاردى. ول 1812 جىلى 7 شىلدەدە رەسمي تۇردە حان بولىپ جاريالانىپ، حاندىقتىڭ قۇرىلۋى زاڭدى تۇردە راسىمدەلدى. 1771 جىلى قالماقتار جوڭعارياعا اۋعاننان كەيىن بوس قالعان جەرلەردى بەرۋ ارقىلى پاتشا وكىمەتى كىشى جۇزدەگى الەۋمەتتىك شيەلەنىستى سەيىلتۋدى كوزدەدى. بۇل قونىستاندىرۋ يمپەريانىڭ وتارشىلدىق مۇددەسىنە تولىق ساي كەلدى: ول كىشى ءجۇز كۇشتەرىن بىتىراڭقى ەتتى، قازاقتاردىڭ ءبىر بولىگىن قالماقتار مەن باشقۇرتتار سياقتى يمپەريانىڭ باعىنىشتى بۋىنىنا اينالدىردى ءارى حالىقتان الىناتىن الىم-سالىقتى كوبەيتۋگە جول اشتى.

ساياسي تۇرعىدان بۇل ايماق 1812 جىلى عانا ارنايى يەلىك رەتىندە بەكىتىلدى. سول جىلى كىشى جۇزگە شەرعازى سۇلتان، ال ىشكى ورداعا بوكەي سۇلتان حان بولىپ تاعايىندالدى. كوپ ۇزاماي يەلىك شەكاراسى بەلگىلەنىپ، 1815 جىلى بوكەي حان قايتىس بولدى. ونىڭ ۇلكەن ۇلى جاڭگىر كامەلەتكە تولعانشا وردانى شىعاي سۇلتان باسقاردى. جاڭگىردىڭ ءوزى استراحاندا، گۋبەرناتوردىڭ ۇيىندە تاربيەلەندى.

جاڭگىر حاننىڭ بيلىگى مەن رەفورمالارى

1824 جىلى 24 شىلدەدە ورال قالاسىندا ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ قاتىسۋىمەن جاڭگىر حان بولىپ جاريالاندى. ونىڭ بيلىك قۇرعان كەزەڭى قوعامدىق وزگەرىستەرگە تولى، سالىستىرمالى تۇردە ۇزاق ءارى قايشىلىقتى وقيعالارمەن ءوتتى.

ول قازاق حاندىقتارىنىڭ تاريحىندا العاش رەت كوشپەلىلەردىڭ وتىرىقشىلىققا كوشكەن جەرلەرىن جەكە مەنشىككە بەرۋدى جۇزەگە اسىردى. ونىڭ تۇسىندا تارحاندىق ينستيتۋت قايتا جانداندى. بۇل شارالار ءداستۇرلى كوشپەلى قازاق قاۋىمداستىعىنىڭ ىدىراۋىنا ىقپال ەتتى.

بيلىگى كۇشەيگەن سايىن جاڭگىر سالىق جۇيەسىن رەفورمالادى. اۋەلى زەكەت، سودان سوڭ سوعىم، ەڭ سوڭىندا جاساۋىل اقىسىن (قىزمەتشىلەردى اسىراۋعا ارنالعان سالىق) ەنگىزدى. حان وزىمەن بىرگە ءبىرشاما قىزمەتتىك قۇرىلىمداردان: كەڭسەدەن، ورىنباسارلار توبىنان، 12 بيلەر كەڭەسىنەن، ەساۋىلدار ينستيتۋتىنان، بازار سۇلتاندارىنان جانە 14 ادامنان تۇراتىن حابارشىلاردان قۇرالعان باسقارۋ اپپاراتىن قالىپتاستىردى. بوكەي ورداسىندا باس ءدىن قىزمەتكەرى – احۋن لاۋازىمى بەكىتىلدى. العاشقىدا پاتشا اكىمشىلىگى وردانىڭ ىشكى ىستەرىنە دەرلىك ارالاسقان جوق.

جاڭگىر حان ورىس دۆورياندارىنىڭ جەر يەلەنۋ جۇيەسىن ەنگىزىپ، سۇلتاندار مەن ستارشىندارعا قوعامدىق جەرلەردى ۇلەستىرىپ بەردى. قاراپايىم قازاقتارعا تارحاندىق دارەجە بەرىپ، ولاردى تورەلەرمەن تەڭەستىردى. مۇنىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىك جەرلەردى جەكە تۇلعالارعا ساتتى. وسىلايشا، بارا-بارا حاننىڭ سەنىمدى الەۋمەتتىك تىرەگىنە اينالعان ارتىقشىلىقتى بايلار تابى قالىپتاستى.

1830 جىلدارى حاندىق تەرريتورياسىندا ماڭىزدى اكىمشىلىك ورتالىقتار پايدا بولدى. سولاردىڭ ءبىرى — حان ورداسى ەدى. وندا 1832 جىلى وتكىزىلگەن جارمەڭكەنىڭ تاۋار اينالىمى ميلليون رۋبلدەن استى. رەسەيگە جۇزدەگەن مىڭ مال جونەلتىلىپ، جارمەڭكەگە جان-جاقتان كوپەستەر اعىلدى. حان ورداسىنىڭ ساۋدا ورتالىعىنا اينالعانىن مىنا دەرەك ايعاقتايدى: ەلدى مەكەندەگى 89 ءۇيدىڭ 46-سى دۇكەن، 19-ى ساۋدا قويماسى بولعان.

جاڭگىر حاننىڭ اعارتۋشىلىق باستاماسى 1841 جىلى بوكەي ورداسىندا ء(ارى بۇكىل قازاقستان بويىنشا) اشىلعان العاشقى زايىرلى مەكتەپتەن كورىنىس تاپتى. مەكتەپتەگى 30-40 ورىنعا العاشقى جىلى بار بولعانى 12 وقۋشى قابىلداندى. سوعان قاراماستان، وقۋ ورنىندا تاتار، اراب، ورىس تىلدەرى، اريفمەتيكا مەن گرامماتيكا نەگىزدەرى، گەوگرافيا مەن تاريح، سونداي-اق شەشەك اۋرۋىنا قارسى ەگۋ ەرەجەلەرى وقىتىلدى. ۇزدىك تۇلەكتەر ورىنبور نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىنا وقۋعا ءتۇسىپ وتىردى.

بوكەي حاندىعىنىڭ مادەني ومىرىندە قارۋ-جاراق بولمەسى ەرەكشە ورىن الدى. زامانداستارىنىڭ ايتۋىنشا، وندا قازاق قولونەرشىلەرىنىڭ شەبەرلىگىن ايعاقتايتىن بىرەگەي ەكسپوناتتار ساقتالعان. قازاقستانداعى وسى العاشقى مۇراجايدا شىعىس حالىقتارىنىڭ اسكەري ساۋىت-سايماندارى: كىرەۋكە ساۋىتتار، دۋلىعالار، شىنتاقشالار بولدى. سونداي-اق، ورىس يمپەراتورلارىنىڭ جاڭگىر اۋلەتىنە سىيعا تارتقان قارۋ-جاراقتارى ساقتالدى.

جاڭگىر حان قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي-تاريحي قوعامىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى بولىپ سايلاندى. ول قازاقتىڭ بىرقاتار ەپوستىق جىرلارى مەن شەجىرەلەرىن قاعازعا ءتۇسىردى. تۇتاستاي العاندا، بوكەي ورداسى — رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىندا وزىندىك باسقارۋى، ادەت-عۇرپى مەن ءداستۇرى بار ەرەكشە قۇرىلىم بولدى. ول فورمالدى تۇردە رەسەي ازاماتتىعىندا سانالعانىمەن، باستاپقىدا سالىق تولەمەگەن جانە اسكەري مىندەتتەمەلەردى اتقارماعان.

يساتاي تايمانۇلى مەن ماحامبەت وتەمىسۇلى باستاعان كوتەرىلىس

بوكەي ورداسىندا حان بيلىگىنىڭ شامادان تىس كۇشەيۋى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ ساياسي جوسپارىنا كىرمەيتىن ەدى. دەگەنمەن، جاڭگىر حاننىڭ ادالدىعىن جانە حالىق اراسىنداعى تولقۋلاردى ەسكەرگەن ۇكىمەت ۇزاق ۋاقىت بويى وردانى اكىمشىلىك جاعىنان قايتا قۇرۋعا اسىقپادى. XIX عاسىردىڭ باسىندا پاتشالىق اكىمشىلىك قازاق قوعامىنىڭ ساياسي قۇرىلىمىن وزگەرتەتىن رەفورمالاردى باستاپ كەتتى.

جەرگىلىكتى پاتشا اكىمشىلىگى حاندارعا، سۇلتاندارعا جانە بيلەرگە ارقا سۇيەپ، قازاق جەرلەرىن وتارلاۋدى، حالىقتىڭ قۇقىقتارىن تاپتاۋدى جانە جاڭا سالىقتار ەنگىزۋدى جالعاستىردى. جەر داعدارىسى، سالىق اۋىرتپالىعى مەن پاتشا شەنەۋنىكتەرىنىڭ وزبىرلىعى 1836 جىلدىڭ اقپانىندا حالىقتىڭ اشىق كوتەرىلىسكە شىعۋىنا سەبەپ بولدى.

كوتەرىلىستى بەرىش رۋىنىڭ ستارشىنى، باتىر يساتاي تايمانۇلى باسقاردى. ونىڭ قارۋلاس دوسى ءارى سەنىمدى سەرىگى — بەلگىلى اقىن ماحامبەت وتەمىسۇلى بولدى. كوتەرىلىس قامتىعان ايماقتاردا حان بيلىگى مەن وتارشىلدىق باسقارۋ جۇيەسى تولىعىمەن توقتادى. 1837 جىلى شەشۋشى وقيعالار ورىستەپ، 2000-نان استام كوتەرىلىسشى جاڭگىر حاننىڭ ورداسىن قورشاۋعا الدى.

كوتەرىلىسشىلەر بىرنەشە بەكىنىستى دە قورشاپ الدى. تىعىرىققا تىرەلگەن جاڭگىر حان مەن جەرگىلىكتى اكىمشىلىك پاتشا ۇكىمەتىنەن شۇعىل اسكەري كومەك سۇرادى. كوتەرىلىستى باسۋ ءۇشىن مىڭنان استام ساربازدان تۇراتىن ءىرى جازالاۋشى كۇش جىبەرىلدى. پاتشا پودپولكوۆنيگى گەكە باسقارعان ەكسپەديتسيا قۇرامىندا ەكى زەڭبىرەگى بار حان وتريادى، سونداي-اق استراحان جانە ورال كازاكتارى بولدى.

كوتەرىلىسشىلەر مەن جازالاۋشىلار اراسىنداعى شەشۋشى شايقاس 1837 جىلى 15 قاراشادا تاڭ اتا تاستوبە شاتقالىندا ءوتتى. بۇل قاندى شايقاستا كوتەرىلىسشىلەر ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرادى. جەلتوقساننىڭ 13-ىنە قاراعان ءتۇنى يساتاي باستاعان وترياد جامانقالا زاستاۆاسىنىڭ جانىنان جايىق وزەنىن كەسىپ ءوتىپ، ورال دالاسىنا بەت الدى.

ورال وڭىرىندە يساتاي مەن ماحامبەت شاشىراپ كەتكەن توپتاردى قايتا بىرىكتىرىپ، 1838 جىلدىڭ كوكتەمىنە قاراي قايتادان ءىرى كۇش جيناقتادى. ولاردى جويۋ ءۇشىن گەكە باسقارعان جازالاۋشى وترياد قايتا جىبەرىلدى. 1838 جىلى 12 شىلدەدە قيىل وزەنىنىڭ بويىنداعى اقبۇلاق دەگەن جەردە سوڭعى ايقاس ءوتتى.

كوتەرىلىسشىلەر ەرلىكپەن شايقاسقانىمەن، سان جاعىنان دا، قارۋ-جاراق جاعىنان دا باسىم جاۋدان جەڭىلىس تاپتى. شايقاستا 500-گە جۋىق ساربازدان تۇراتىن نەگىزگى توپ تالقاندالىپ، يساتاي تايمانۇلى قازا تاپتى. وسىدان كەيىن كوتەرىلىس باسەڭدەي باستادى. پاتشا وكىمەتى قاتىسۋشىلاردى اياۋسىز جازالادى: حالىق جاپپاي سوققىعا جىعىلدى، مۇلىكتەرى تاركىلەندى، تۇراقتى قونىستارىنان جەر اۋدارىلىپ، كاراتورعا جىبەرىلدى، جۇزدەگەن ادام ءولىم جازاسىنا كەسىلدى.

يساتاي تايمانۇلى مەن ماحامبەت وتەمىسۇلى باستاعان كوتەرىلىس — جاڭگىر حان ساياساتى مەن رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق ەزگىسىنە قارسى باعىتتالعان حالىق-ازاتتىق قوزعالىس بولدى. بۇل كوتەرىلىس قازاق حالقىنىڭ بوستاندىققا دەگەن ۇمتىلىسى مەن ازاتتىق رۋحىنىڭ وشپەس سيمۆولى رەتىندە تاريحتا قالدى.

P.S. ج. نيگ ءوزىنىڭ «چاپاەۆتىڭ ورنىندا ابىلقايىر حان تۇرسىن!» اتتى ماقالاسىندا ورال قالاسىنداعى تەمىرجول ۆوكزالى الاڭىنداعى چاپاەۆ ەسكەرتكىشىنىڭ ورنىنا كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىرعا ەسكەرتكىش ورناتۋدى ۇسىنادى. بۇل — ورىندى باستاما، ويتكەنى ابىلقايىر حان XVIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندە حالقىن باستاعان ۇلى بيلەۋشى بولدى. ءوز تاراپىمنان ايتارىم: ي. تايمانۇلى مەن م. وتەمىسۇلى باستاعان كوتەرىلىستىڭ 190 جىلدىعىنا وراي، XIX عاسىردا ەلدىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن وسى ەكى باتىرىمىزعا ارناپ ەسكەرتكىش قويۋ دا وتە وزەكتى ءارى تاريحي ادىلەتتىلىك بولار ەدى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ, س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.

Abai.kz