ءبىرىنشى ءبولىم:  مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بولىمدەر: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

ءتورتىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرەپەيىسوۆ

بەسىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

التىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

بۇل ءبىر عازيز جان ەكەن

اتاڭا نالەت... فينپولدى كىم جاقسى كورەدى؟.. وزىمە سەنىمدى بولسام دا، فينپول شىنىمەن مازالار ما ەكەن دەپ ۋايىمداپ قالدىم. بىردە وتەجان نۇرعاليەۆ قىستىڭ قاقاعان سۋىعىندا تۇندەلەتىپ كوشەدە كەلە جاتسا قارسى الدىنان ەكى بۇزاقى شىعا كەلىپتى. اقىنعا تاپ بەرىپ، القىمىنا پىشاق تاقاپ، مالاقايى مەن تونىن سىپىرىپ الىپتى. ەرتەسىنە جۇمىسقا كەلگەن سوڭ قىزمەتتەس ايەلدەرگە تۇندە بولعان وقيعانى ايتقان عوي. سويتسە ءبىر جاس قىز:

– اعا، تاماعىڭىزعا پىشاق تاقاعاندا قورىقتىڭىز با؟– دەپ سۇرايدى دەيدى. وتەكەڭ تاماعىن سىرتىنان سيپاپ قويىپ:

– جوق ءا، تۇك تە قورىقپادىم. پروستو، ادام نەرۆنيچات ەتەدى ەكەن ءدا،– دەپتى كوزدەرىن باقىرايتىپ. سول ايتقانداي، ءبىراز «نەرۆنيچات» ەتتىم. بىراق فينپول ماعان حابارلاسپادى. قاريانىڭ ءسوزىن قيماي: «جارايدى. تەكسەرەمىز!» دەي سالسا كەرەك. وزىمەن كەتسىن...

ايتقان ۋاقىتىمدا اقساقالدىڭ ۇيىنە جەتىپ باردىم. ءبىرجان اۋلادا جۇمىس ىستەپ ءجۇر ەكەن. ءبىرجان قاسەنوۆ. ول ابەڭنىڭ جەكە شوپىرى. جاسى ەلۋگە تاياعان، مىنەزى سالماقتى جىگىت. ءۇي سىرتىنداعى شارۋانىڭ ءبارى سونىڭ موينىندا. كەلىنشەگى دينارا دا وسىندا ءۇي قىزمەتكەرى. ولار قالانىڭ سىرتىندا تۇرادى. ەكەۋى بىرگە كەلىپ، بىرگە قايتادى. سىيلاستىعى جاراسقان ىنتىماقتى جاندار. مەنىڭ قاقپادان كىرگەنىمدى كورىپ:

– ءسىز كەلىپ قالدىڭىز با؟ ويبۇ-ۇي... اتانى ءبىر-ەكى ساعاتتان كەيىن الىپ كەلەمىن،– دەدى ءبىرجان.

– ول كىسى قايدا؟

– جاڭا عانا ءسوۆميننىڭ ەمحاناسىنا اپارىپ كەلدىم. قۇياتىن دارىلەرى بار ەكەن، ماعان «ءبىر-ەكى ساعاتتا كەل» دەدى. نە ىستەيسىز؟ كۇتە تۇراسىز با، الدە، ءبىر اينالىپ كەلەسىز بە؟

– قاپ، مىنانى-اي!– دەدىم مەن باسىمدى شايقاپ،– كەشە قولدا بار ماتەريالداردى دايىنداپ وتىرىڭىز دەگەن ەدىم، ونى نە قىلدى ەكەن؟

– ماعان ونداي نارسەنى ايتپايدى عوي. بىلمەدىم.– ءبىرجان الاقاندارىن سىرتقا جايىپ، يىعىن قيقاڭ ەتكىزدى.– ۇيگە كىرىپ، سۇراپ كورسەڭىزشى،– دەدى سوسىن.

– بۇل ۇيدە سۇرايتىنداي ادام بار ما؟– دەدىم كۇيىنىپ.– اپايدىڭ جاعدايى اناۋ. ايگەرىمىڭ اناۋ. كىمنەن سۇرايمىن؟

– ناعيما اپايدان سۇراساڭىزشى.

– ول كىم؟

– اتانىڭ ارالدان كەلگەن كەلىنى. سول كىسى اتاعا كومەكتەسىپ جۇرەدى.

– مەن ول كىسىنى كورمەپپىن. ۇلكەن كىسى مە؟

– ءيا، سىزدەن بىرەر جاس ۇلكەن بولۋ كەرەك. مەن قازىر ول كىسىنى شاقىرىپ بەرەيىن،– دەپ ءبىرجان ۇيگە قاراي بەت الدى. الدەن سوڭ قايتىپ شىقتى دا:

– سىزگە ۇيگە كىرسىن دەپ جاتىر،– دەدى باسپالداقتان ءتۇسىپ كەلە جاتىپ.

– ءا، جارايدى،– دەپ مەن ۇيگە كىردىم. تۇپكى بولمەدەن شىققان ەتجەڭدى ايەل:

– بەرى قاراي كەلىڭىز،– دەدى مەنى شاقىرىپ. سىرتقى كيىمىمدى بوساعاداعى ىلگىشكە ءىلىپ، پورتفەلىمدى قولىما الىپ، تورگى بولمەگە ءوتتىم. كىتاپ سورەلەرى توبەگە دەيىن تىرەلىپ تۇر. اۋماعى ات شاپتىرىم كابينەت ەكەن. ءتورت قابىرعا سىرەسكەن كىتاپ سورەسى. تەرەزەنىڭ جاقتاۋىندا دا ءۇيىلىپ قالعان كىتاپ. بەينە ءبىر كونە كىتاپحانانىڭ سيرەك قورىنا كىرىپ كەلگەندەي اسەردە بولدىم. الەم ادەبيەتىنىڭ الىپتارى تۇگەلدەي يىق تىرەستىرىپ، ساپ تۇزەي قالىپتى. انتيكالىق اۆتورلاردان باستاپ، قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىنا دەيىن كوز تارتىپ، جايناپ تۇر.

– سالاماتسىز با! مىناۋ ابەڭنىڭ كىتاپحاناسى ما؟ – دەدىم تاڭدانىسىمدى جاسىرا الماي.

– قوش كوردىك! بۇل ءبىر بولىگى عانا. باسقا دا كىتاپتارى بار. كەيىن كورە جاتارسىز،– دەدى ايەل بيازى ۇنمەن.

– ءسىز كىم بولاسىز؟

– اعانىڭ تۋىسقان كەلىنىمىن. بىلايشا ايتقاندا اعايىنبىز. اتىم – ناعيما.

– ءسىز ارال جاقتان كەلدى دەپ ەستىپ جاتىرمىن. ەل-جۇرتىڭىز امان با؟

– اللاعا شۇكىر! امانبىز. مەن سىزگە كومەكتەسكەلى كەلدىم. كەرەك دەگەن نارسەڭىزدى ايتساڭىز، تاۋىپ بەرۋگە تىرىسامىن. ءسىز ساعات 10-دا كەلەدى دەپ اعا ايتقان. ءبىراز ماتەريالداردى رەتتەپ قويدىم.

– اقساقال ۇيدە جوق دەگەنگە الاڭداي باستاپ ەدىم. ءسىزدىڭ بولعانىڭىز جاقسى بولدى عوي. مەنىڭ ەسىمىم – تەمىرعالي. «قازىعۇرت» باسپاسىنىڭ ديرەكتورىمىن،– دەپ سويلەي بارىپ كابينەتتىڭ ورتاسىنا قويىلعان بيللياردتىڭ ۇستەلىندەي جالپاق ۇستەلدىڭ قاسىنداعى جۇمساق ورىندىققا جايعاستىم. پورتفەلىمدى ەدەنگە قويدىم. اپاي قارسى بەتتەگى ورىندىققا وتىردى.

– ءسىزدى سىرتىڭىزدان جاقسى بىلەمىن. جازعاندارىڭىز ۇنايدى. گازەتكە شىققان ولەڭدەرىڭىزدى وقىپ تۇرامىن. تەلەۆيزوردان دا تالاي رەت كورگەم.– دەدى ول. مەن قۋانىپ قالدىم. كوزى اشىق ادام وسىنداي بولادى. سوزىنە قاراعاندا ول كىسى اۋداندا كىتاپحاناشى بولىپ ىستەيدى ەكەن. جەتى تومدى قۇراستىرۋعا كومەكتەسسىن دەپ ابەڭ ارنايى ەلدەن شاقىرتىپ الىپتى. مەنىڭ ناعىز كومەكشىم بولماق.

– راقمەت! مەنى قاناتتاندىرىپ قويدىڭىز عوي،– دەدىم ريزا بولىپ.

– وقاسى جوق. شىعارماشىلىق ادامدارىن اندا-ساندا ماقتاپ تۇرعان دۇرىس. سىزدەر جاقسى سوزدەن شابىت الاسىزدار عوي،– دەدى ول كۇلىمسىرەپ.

– نەگە باسقانى ەمەس، ءدال ءسىزدى شاقىردى؟ سوعان قاراعاندا سىزگە عانا سەنەدى عوي دەيمىن. بۇل كىسىنىڭ سەنىمىنە كىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس سياقتى. مىنەزى تىم قيىن ەكەن،– دەدىم مەن.

– اعا ەلگە بارعاندا ءبىز قىزمەت قىلامىز. ايتقانىن ىستەيمىز. ىزدەگەنىن تاۋىپ بەرەمىز. كوڭىلىنەن شىعۋعا تىرىسامىز. وسى ۇيگە كوشىپ كىرگەندە دە مەنى شاقىرىپ العان. كىتاپتىڭ جايىن بىلەدى دەپ. مىنا تۇرعان كىتاپتاردىڭ ءبارىن مەن رەتتەپ قويعانمىن. قاعازدارىنىڭ قايدا تۇراتىنىن دا جاقسى بىلەمىن. گازەت-جۋرنالداردىڭ، فوتوسۋرەتتەردىڭ ءارحيۆىن دە مەن رەتتەدىم. سوندىقتان بىردەڭە ىزدەسە مەنەن سۇرايدى. ءتىپتى كەرەك قاعازدىڭ قايدا جاتقانىن اۋىلدا جۇرگەن ماعان زۆونداپ سۇراعان كەزدەرى دە بار. ال مىنەزىنە كەلسەك، مەن قيىن دەپ ايتپاس ەدىم. ول – حالىقتىڭ ەركەسى عوي. حالقىنا بالاداي ەركەلەيدى. كادىمگى بالا دەرسىڭ!

– بۇل ءبىر قيقار بالا بولدى عوي. مەنىڭ ايتقانىم عانا بولسىن دەيتىن،– دەدىم مەن كۇلە سويلەپ.– تۇك ءسوزىم جاراسپايدى. ادەيى قىرسىعىپ وتىرا ما، بىلمەيمىن. كەشە فينپولعا تەلەفونداپ، مەنىڭ باسپامدى تەكسەرىڭدەر دەپتى. ەندى ونىسى قانداي ەركەلىك؟ تۇسىنبەيمىن.

– كوزىڭىزشە ايتتى ما؟– دەپ سۇرادى اپاي.

– سولاي دەۋگە دە بولادى. بىرەۋمەن سويلەسىپ جاتىر ەكەن، مەنى كورىپ تەلەفوندى جابا قويدى.

– اعا وندايعا بارمايدى.

– قالاي سوندا؟

– مەنىڭشە، ءسىز ول كىسىنى تۇسىنە الماي جاتقان سياقتىسىز. ول ءسويتىپ وينايدى. ءسىزدى سىناپ جاتىر. جۇيكەسى قالاي ەكەن دەپ... بەيتانىس ادامدى ءتۇرلى ادىسپەن ارى-بەرى شايقاپ كورەدى. مىنەز-قۇلقىن بايقايدى. ءسىزدى وتە قاتال باستىق دەدى. «ايتقانىن ىستەمەسەك قۇرتادى» دەپ مەنى دە قورقىتىپ قويدى.

– مەنەن قاتتى قورقىپ قاپتى عوي،– دەدىم كۇلىپ.– باسە، ماعان «قىزىل كوميسسار» دەپ ات قويىپ الىپتى.

– ات قويسا، ءسىزدى قابىلداي باستاعانى. ءالى-اق جاقسى ارالاسىپ كەتەسىزدەر. ءسىز تەك وعان كوپ قارسى سويلەمەڭىز. ءار نارسەنى ايتا بەرمەڭىز. ادامدى سوزىنەن تانيدى. ءار ءسوزىڭىزدى باعامداپ وتىرادى. ءبىر سويلەسكەننەن-اق كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىلە قويادى.

– ءماس-سا-عان-ن! مەن ونىمەن تانىسپاي جاتىپ، كەرىسىپ قالدىم عوي. العاش سويلەسكەندە ءتىپتى قىزىلكەڭىردەك بولىپ ايعايلاسىپ قالدىق. قايدان بىلەيىن... ول اشۋلانسا مەن دە اشۋلانىپ كەتىپپىن. ۇيدەن قۋىپ شىقپاقشى بولدى.

– سونداي كەزدە كەيبىرەۋلەر ونىڭ مىنەزىن تۇسىنبەي، وكپەلەپ كەتىپ قالادى. سول كەتكەننەن مول كەتەدى. ءسىز كەتىپ قالعان جوقسىز عوي.

– بەكەت اعا بولماعاندا مەن دە كەتىپ تىناتىن ەدىم. ءسال قالدى.

– قۇداي ءسىزدى جىبەرمەي تۇرعان شىعار. مىنا ۇلكەن شارۋانى اتقارسىن دەپ. ەندى ونى رەنجىتپەۋگە تىرىسىڭىز. ول بالا سياقتى ادام. كوڭىلىن تاپساڭىز بالاداي الدانا سالادى.

– مەن ولاي ەتە المايمىن. باردى بار، جوقتى جوق دەپ ايتامىن. جاقاۋراتقاندى جاقتىرمايمىن. بىرەۋدىڭ ىعىنا قاراپ وتىرمايمىن.

– اعانىڭ وزىنە دە سونداي مىنەز ۇنايدى. ءپرينتسيپشىل ادامداردى قۇرمەتتەيدى. دەمەك، سىزدەر ءتىل تابىسىپ كەتەسىزدەر. ول ءسىزدىڭ مىنەزىڭىزدى تۇسىنگەن سياقتى. ايتەۋىر، ءسىز تۋرالى ويى دۇرىس. ايتپەسە «قاتال باستىق» دەپ، باعىنباس ەدى.

– باعىنعانى بار بولسىن... قيقار مىنەزى ءبارىبىر قالمايتىن شىعار؟ نە بولسا دا، كورەمىز ەندى... تاۋەكەل!

– ولاي دەمەڭىز. مىنەز ءار ادامدا بار عوي. نەگىزى بۇل كىسى وتە جۇرەگى نازىك ادام. بار ويلايتىنى حالىقتىڭ قامى. قازاق دەسە جانىپ تۇسەدى. اۋىلداعى اعايىندارعا ىستەمەگەن جاقسىلىعى جوق. كوشەدە كەزدەسكەن بەيتانىس قازاققا دا كومەكتەسىپ جۇرەدى. ءسىز ونىڭ جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ بالاسى بەكتۇرعا قالاي جاردەم بەرگەنىن بىلەتىن شىعارسىز؟

– ءيا، ونى ەلدىڭ ءبارى بىلەدى عوي. ونىسى ۇلكەن ازاماتتىق ەندى...

– ەكىنىڭ ءبىرى ونداي ەرلىككە بارا المايدى. بۇل كىسى جۇسىپبەكتىڭ اقتالۋىنا دەيىن ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن. ودان باسقا دا ەرلىكتەرى جەتەرلىك. اسىرەسە جارلى-جاقىبايعا جانى اشىپ تۇرادى. بىردە ۇيگە تاكسيمەن كەلدى. جول-جونەكەي تاكسيست بالامەن سويلەسكەن كورىنەدى. جاعدايىن سۇراعان. تيىنعا تيىن قوسا الماي، قينالىپ جۇرگەن بالا ەكەن. ۇيگە جەتكەن سوڭ وتىز مىڭ تەڭگە الىپ شىعىپ، «مىنا مەنىڭ كومەگىم» دەپ، الگى بالانىڭ قولىنا ۇستاتىپ جىبەردى.

– وي، ءپالى! وندايى دا بار دەسەڭىزشى!

– بار. بار. ايتا بەرسەڭ، ءتىپتى كوپ. قازاققا جانى اشىپ تۇرادى عوي. وسى الماتىداعى ءبىر ستوموتولوگيا كابينەتىنە بارىپ، ءتىسىن ەمدەتەدى. ەمدەگەن دارىگەر جاس جىگىت ەكەن. ونىڭ قىزمەتىنە قاتتى ريزا بولعان كورىنەدى. «مىناداي بىلىمىڭمەن بىرەۋگە جۇمىس ىستەگەنشە، ءوزىڭ جەكە كابينەت اشىپ المايسىڭ با؟» دەپ سۇرايدى. «وعان جاعدايىم جوق. كومەكتەسەتىن ادام بولسا، سولاي ىستەر ەدىم» دەيدى جىگىت. نە كەرەك، اعامىز جانىن سالىپ ءجۇرىپ، سول جىگىتكە ءبىرىنشى قاباتتان ءبىر بولمەلى پاتەر ساتىپ اپەرگەن. جابدىقتاۋعا كومەكتەسكەن. سول دارىگەر جىگىت قازىر ۇلكەن كلينيكانىڭ يەسى دەيدى. جاقسى كوتەرىلىپ كەتىپتى.

– بارەكەلدى! مۇنىسى كەرەمەت ەكەن! ءبىر ادامدى اياعىنا تۇرعىزىپ جىبەرۋ وڭاي ما؟ اقساقالدىڭ قولى اشىق ەكەن عوي. اقشاعا قۇنىققان ادام با دەپ ەدىم.

– اقشاعا قۇنىقسا، تانىمايتىن ادامداردىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ، قولىندا بارىمەن بولىسپەس ەدى عوي. وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن گازەتتەن ءبىر وتباسىنىڭ تاعدىرى تۋرالى وقىپتى. جەتى بالانى جالعىز اسىراپ وتىرعان كەلىنشەك اۋىر دەرتكە شالدىققان. ءۇي-كۇيى جوق. تاپقانى تاماق تۇگىلى دارىسىنە جەتپەي قالعان. قاتتى قينالعان سوڭ كومەك سۇراپ جاتىر ەكەن. ابە سول كەلىنشەكتى تاۋىپ الادى. ءوز قاراجاتىنا «وربيتا» دەگەن جەردەن ءتورت بولمەلى ءۇي الىپ بەرەدى. ول دەگەن قانشا اقشا تۇرادى، بىلەسىز بە؟ بالەنباي مىڭ دوللار! مىنا زاماندا ونداي ەرلىككە كىم بارادى؟

– اپىراي، مىنا كىسى اتىمتاي جومارت ەكەن عوي. كەشەگى قىلىعىنا قاراپ مۇلدەم باسقاشا ويلاپ ەدىم. اقشا، اقشا دەپ... ەسىمىزدى شىعاردى عوي.

– كىم بىلەدى... اقشاعا تىرەلىپ تۇرعان ءبىر ماسەلەلەر بار شىعار...

– ءسىز مەنىڭ اقساقال تۋرالى پىكىرىمدى ءجۇز سەكسەن گرادۋسقا وزگەرتتىڭىز. ءوزىم دە ويلاپ ەدىم، انا دۇنيەگە سوقىر تيىن الىپ كەتپەيتىنىن تۇسىنەتىن شىعار دەپ.

ال، ەندى جۇمىسقا كىرىسەيىك. ماعان بۇگىن نە بەرەسىز؟

– ءبىرىنشى تومدى «كۇتكەن كۇننەن» باستايمىز دەپسىز. سول كىتاپتى تاۋىپ قويدىم. اعا بۇل تومعا ەشقانداي وزگەرىس ەنگىزبەيمىن دەدى. وسىدان باستاي بەرىڭىزدەر.– ناعيما اپاي مۇقاباسى ابدەن ەسكىرگەن روماندى قولىما ۇستاتتى. مەن قاتتى قۋاندىم.– «قان مەن تەردىڭ» ءۇش كىتابى دا دايىن. كەرەك دەسەڭىز ونى دا بەرەيىن.

– ويباي، كەرەك بولعاندا قانداي!؟ اكەلىڭىز. قازىر باسپاعا بارامىن دا قىزمەتكەرلەرىمە تاپسىرما بەرەمىن.– اپاي ءۇش كىتاپتى بىردەي تاعى دا ۇستاتتى. قۋانعانىم سونشا، جالما-جان ءتورت كىتاپتى پورتفەلىمە سالىپ الدىم. مەن ءيتىڭ-قىرجىڭ تىرلىكتىڭ ءبىتىپ، جۇمىسقا شىنداپ كىرىسەتىنىمىزگە قۋاندىم.– بولدى، اپاي! بۇگىننەن باستاپ سكانەردەن وتكىزىپ، بەتتەۋگە كىرىسەمىز. بەتتەلگەن تومداردى اقساقالعا كورسەتىپ وتىرامىن. سىزگە مىڭ دا ءبىر راقمەت! مەن جۇرەيىن.

– اعانى كۇتپەيسىز بە؟

– جوق، بۇگىنگە وسى جەتەدى. اعاڭىزعا مەن كەلىپ كەتتى دەپ ايتارسىز. قالعان تومداردىڭ جايىن ءساتى كەلگەندە اقىلداسا بەرەمىز،– دەپ مەن كەتۋگە ىڭعايلاندىم.

ۇيدەن شىقسام، ءبىرجان ءالى اۋلادا كۇيبەڭدەپ شارۋاسىمەن اينالىسىپ ءجۇر ەكەن.

– اعا، جۇمىسىڭىز قالاي بولدى؟ اتانى كۇتەسىز بە؟– دەپ سۇرادى ول.

– جوق، كۇتپەيمىن. ناعيما اپاي كوپ كومەكتەستى. جاقسىلاپ سويلەستىك. مەن سەنىڭ اتاڭدى قىڭىرايعان قىرسىق شال ەكەن دەپ ويلاپ ەدىم. بولاتىن ءىستى كەرى تارتىپ وتىراتىن كەرىاۋىز قىرت پا دەگەم. ولاي ەمەس ەكەن. تالاي ادامعا جاقسىلىق جاساعان جانى جومارت كىسى ەكەن عوي. ناعيما اپاي ءبىراز نارسەگە كوزىمدى اشتى.

– ءيا، اتا كەرەمەت جاقسى ادام عوي. ءبىز دە ونىڭ تالاي شاراپاتىن كورىپ ءجۇرمىز. سونىڭ ارقاسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز دەسەم دە بولادى. مەن ول كىسى تۋرالى ەشقاشان جامان ويلاي المايمىن،– دەدى ول ريزا كوڭىلمەن.

(جالعاسى بار)

تەمىرعالي كوپباي

Abai.kz