الەم ءتورت جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى رەسەي‑ۋكراينا سوعىسىنا نازار اۋدارۋمەن بولدى: مۇنىڭ سوڭى ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا جالعاسىپ كەتپەسە بولعانى دەگەن قاۋىپ ۇنەمى توبەدەن ءتونىپ تۇردى. ەندى، وعان اقش، يزرايل ءبىر جاق، وعان قارسى يران  بولىپ، جاڭا سوعىس وشاعى پايدا بولدى...

(ارينە، بۇل جەردە ترامپ پەن ءپۋتيننىڭ دوستىعى، اقش پەن ەۋروپانىڭ قازىرگى «سوعىس ساياساتىنا» دەگەن كوزقاراستارىنىڭ ءارتۇرلى بولۋى،  يزرايل مەملەكەتىنىڭ  «اگرەسسيالىق قورعانىس» تاكتيكاسىن تاڭداۋى، ەڭ باستىسى، ۋكراينا حالقىنىڭ قايسارلىعى باستى رول اتقاردى دەسە دە بولادى...).

وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە، جاعدايدىڭ كۇن سايىن ەمەس، ءسات سايىن وزگەرىپ وتىراتىنى – سوعىس تابيعاتىنا ءتان جاعداي. سوندىقتان، ءبىز بۇگىن تاعى دا ەلىمىزدەگى ەڭ مىقتى يرانتانۋشى، ساياسي ساراپشى قۋانىشبەك قاريدى تاعى دا وي بولىسۋگە شاقىردىق:

ءابدىراشيت باكىرۇلى: - 8 ساۋىردە يران مەن اقش اراسىندا ءبىتىم جاريالانىپ، وعان يزرايل دە بەيىل بىلدىرە قالدى. ادەتتە، يزرايل جاعى يرانمەن كەلىسىمگە وڭ قاراپ كورگەن ەمەس. ال جاريالانعان ءبىتىمنىڭ ءبىر اپتاسى ءوتىپ، ەكىنشىسى اپتاسى قالدى؟ ءبىتىم ءتۇبى باياندى بولا ما، الدە سوعىس تاعى جالعاسا ما؟

قۋانىشبەك قاري: - العاشقى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە پاكىستاننىڭ ارااعايىندىعىمەن يران-اقش كەلىسسوزى ءوتتى. الايدا مامىلەدە ەكى تاراپ تا كۇتكەن ناتيجەگە قول جەتكىزە المادى. ورمۋز بۇعازىن يران بوگەپ تۇرعانى ازداي، وسى كەلىسسوزدەن كەيىن اقش بۇعازدى سىرت جاعىنان بۇعاتتاۋعا تىرىستى. دەگەنمەن بىرەن-ساران كەمەلەردىڭ يران جاعىنان ۇلكەن ايدىنعان شىعىپ كەتكەنى ايتىلادى. اقش التى كەمەنى كەرى قايىرعان دەسەدى. ەكى جاق تا وزدەرىنە جاعاتىن مالىمەتتەردى تاراتۋعا تىرىسىپ جاتىر.

ءسوزدىڭ ءتۇيىنى:  – اقش يراندى يلىكتىرەم دەيدى، يران يىلمەۋگە ۇمتىلادى. پاكىستانداعى كەلىسسوزدە بۇعازدىڭ اشىلۋى كۇتىلگەن ەدى. ماسەلە كەرىسىنشە سيپات الىپ كەتتى.

سونىڭ بارىنە قاراماستان، تاراپتار كەلىسسوزدى ودان ءارى جالعاستىرۋدىڭ قامىن قاراستىرۋدا. 16 ساۋىردە پاكىستاندا كەلىسسوزدىڭ كەلەسى راۋندى جالعاساتىن ءتۇرى بار. پاكىستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قولباسشىسى دا سارسەنبىدە تەگەرانعا ساپارلادى. سوعان قاراعاندا يران مەن اقش اراسىنداعى مامىلە ودان ءارى جالعاساتىن ءتۇرى بار. 

ءا.ب.: - ەكى جاق ناقتى نەگە كەلىسە الماي جاتىر؟ نە جەتپەيدى؟

ق.ق.: - اقش يرانعا ۋران بايىتۋدى 20 جىلعا دوعارۋدى جانە بۇرىن 60 پايىزعا بايىتىلعان 450 كەلى ۋراندى بەرۋدى سۇراپ وتىر. بۇعان ەندى ورمۋز بۇعازىن اشۋ تالابى قوسىلدى. يران ۋران بايىتۋدى 5 جىل توقتاتا تۇرۋعا كەلىسەتىنىن بىلدىرگەن، ورمۋزدى اشۋ تالقىلانۋدا. يران اقش-تان بۇرىن بۇعاتتالعان اكتيۆتەرىن بوساتۋدى سۇرايدى. وڭاي تالاپتار ەمەس. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى سوعىس جاعدايىنداعى كەلىسسوز كەلىسسوزدەن گورى قوقان-لوققىعا دا ۇقسايدى. البەتتە، يران مامىلە باسىندا ارانداتۋعا بارماي، بارىنشا سالقىنقاندى بولۋعا تىرىسىپ وتىر. سوعىس الدىنداعى كەلىسسوز بەن قازىرگى كەلىسسوزدى سالىستىرىپ بولمايدى. قازىرگى كەلىسسوز قىسىممەن، قورقىتىپ-ۇركىتۋمەن سيپاتتالادى. يراننىڭ اياتوللاسىنان باستاپ، ونداعان اسكەرباسىلارى مەن ساياساتكەرلەرىن كوزدەپ اتقان اقش-پەن ءبىر دەگەندە مامىلەگە كەلۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس.

كەلىسسوزدى يران ىشىندە «دۇشپانمەن ءسوز بايلاسۋ» نەمەسە «جاۋعا بەرىلۋ» رەتىندە باعالايتىندار جەتەدى. سوندىقتان يراننىڭ كەلىسسوز كومانداسى ەكى جاقتى: ىشكى جانە سىرتقى قىسىم استىندا قالىپ وتىرعانىن دا ەسكەرۋ كەرەك.  

ءا.ب.: - يران بيلىگى وسى سوعىس كەزىندە ءوزىن جاۋعا توتەپ بەرۋشى رەتىندە كورسەتىپ كەلەدى. ەكونوميكا كۇيرەپ جاتىر، لوگيستيكا ماندىتپايدى، ساۋدا-ساتتىق تەجەلگەن. بىراق سوعان قاراماستان يران مىزعىماعان ءتۇر كورسەتەدى. بۇل شىنىمەن سولاي ما، الدە ۋاقىتشا قۇبىلىس پا؟

ق.ق. - ەكونوميكا مەن ساۋدا-ساتتىقتىڭ جاعدايى ءماز ەمەس. بىراق ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى الدىن-الا ويلاستىرىلعاندىقتان، يران ءىشىن بەرمەي كەلەدى. وتان ءۇشىن جانپيدا دەگەن ۇران اياسىندا بيلىك ءوزىن ءبارىن باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعانداي كورسەتۋگە تىرىسادى. يرانداعى قاڭتار وقيعاسى كەزىندەگى باس كوتەرۋ جوق، قازىر بيلىككە تالاپ قويىپ كوشەگە شىعىپ جاتقاندار بايقالمايدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى داۋىل الدىنداعى تىنىشتىققا ۇقسايدى. ەسەسىنە، قىستا نارازىلىققا شىققاندار ءتۇرلى جازاعا، سونىڭ ىشىندە ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ جاتىر. بيىل يراندا «جاۋ» قولىنان قازا تاپقانداردىڭ سىرتىندا، ءوز بيلىگىنىڭ قولىنان قازا تاپقاندار ايرىقشا كوپ.    

 ا.ب.: - مۇنىڭ سوڭى نەگە اپارادى؟

 ق.ق. - تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. سوعىس قورقاقتى باتىر قىلادى، سوعىس – باتىرمىن، بارمىن دەگەنگە دە اۋىر سىن. كەلىسسوز جالعاسادى. ءبىر دەگەننەن كەلىسىم سالتانات قۇرماسى دا انىق. بىراق اقش باسشىسى ترامپ سولاي بولا قالعاندى قالايدى. ءسوزى وداعاي، ءبىر كۇن ولاي، ءبىر كۇن بىلاي. «ءبىر-بىرىمىزبەن تاتۋ كورشىدەي بولايىق» دەگەن بايدەن قاريامەن سالىستىرۋعا مۇلدە كەلمەيدى. نەتانياحۋ نەشە مارتە قولقا سالسا دا بايدەن ونىڭ ىعىنا جىعىلا سالمادى.

يزرايل پرەمەرىنىڭ باعىنا، الدە سورىنا قاراي ترامپ كەلە قالدى دا، نەتانياحۋدىڭ دەگەنى بولا قالدى. قازىرگى جاعدايدا ترامپ ءوز باسىن وسىدان ارشىپ الۋعا دا تىرىسىپ جاتقان سياقتى. ياعني، ترامپتىڭ بەدەلىنە نەتانياحۋدىڭ ايداپ سالۋىمەن سوعىسقا ارالاستى دەگەن تاڭبا باسىلدى. ول سودان ارىلۋعا ۇمتىلعانىمەن، ورتادا وگىز ولەدى، اربا سىنادى – ايتەۋىر دەگەنى بولماي جاتىر. قايتا بۇرىنعى پروبلەماعا پروبلەما قوسىلىپ كەتتى. ترامپ ءوزى كىرگەن سوعىستان ءوزى شىعا الماي دال. زاتى اسىقپايتىن يراندىقتار ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ، ۇرىمتال تۇسىن اڭدىپ كەلەدى. بىراق قاتتى شارشادى. ەكى جاقتىڭ كۇشى بىردەي ەمەس. يران ۋاقىتتان ۇتۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەن قايتپايدى، امەريكا «ەسكى پىشاق ۇيالعاننان وتەدى» دەگەننىڭ كەرىمەن دەگەنىنە جەتكىسى كەلەدى. ونىڭ ءبارى كەلىسسوزدە شەشىلۋى ءتيىس.

ال كەلىسسوز دەگەن – ۇزاق پروتسەسس.

ءابدىراشيت باكىرۇلى, ساراپشى

Abai.kz