قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىن سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت-ناسيحات ناۋقانىنىڭ بەلسەندى كەزەڭى جالعاسۋدا. وسى كەزەڭدە «ادىلەت» پارتياسى مۇنايشىلارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزسە، جسدپ مەن قازاقستاننىڭ حالىق پارتياسى الەۋمەتتىك كۇن تارتىبىنە باسىمدىق بەرۋدە. «بايتاق» پارتياسى «كولىكسىز كۇن» اكتسياسىن ۇيىمداستىرىپ، «اۋىل» اگرارلىق ماسەلەلەرگە نازار اۋدارسا، «اق جول» كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى، ال «Respublica» سەمەي قالاسىندا فورۋم ۇيىمداستىردى. ۇگىت-ناسيحات ناۋقانى جاريا ساياسي پىكىرتالاس كەزەڭىنە ءوتتى.

ءوندىرىس ۇجىمدارىنان جاستارعا دەيىن: پارتيالار قانداي توپتارعا باعىتتالۋدا

سالالىق ءتاسىل «ادىلەت» جانە «اۋىل» پارتيالارىنىڭ سايلاۋالدى جۇمىستارى بارىسىندا ايقىن بايقالادى. الايدا ولاردىڭ قىزمەتى ءارتۇرلى سايلاۋشىلار توپتارىن قامتىدى. «ادىلەت» پارتياسى اتىراۋ وبلىسىنىڭ ونەركاسىپ سالاسى وكىلدەرىنە – مۇنايشىلارعا، مۇناي وڭدەۋ جانە ۆاگون جاساۋ كاسىپورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە، مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ارداگەرلەرى مەن جاستارعا باسىمدىق بەردى. وسى اۋديتوريامەن جۇمىس بارىسىندا پارتيا ونەركاسىپتى دامىتۋ، تسيفرلاندىرۋ جانە ەڭبەك ادامىن قولداۋ ماسەلەلەرىن زاڭ ۇستەمدىگى مەن ازاماتتاردىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدىگى تاقىرىپتارىمەن ۇشتاستىردى. ءوز كەزەگىندە «اۋىل» پارتياسى اۋىل تۇرعىندارىنا، فەرمەرلەرگە جانە اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ وكىلدەرىنە باعىتتالدى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ تاقىرىبى «بايتاق» پارتياسىنىڭ ۇگىت جۇمىستارىندا دا كورىنىس تاپتى. سونىمەن قاتار پارتيانىڭ نەگىزگى اۋديتورياسىن قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيىنە، تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋعا جانە كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىم ساپاسىنا بەيجاي قارامايتىن ازاماتتار قۇرادى. پارتيا «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋ، ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جانە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەك جاعدايلارىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى. ال «كولىكسىز كۇن» اكتسياسى ەكولوگيالىق جاۋاپتى مىنەز-قۇلىقتى ناسيحاتتاۋدىڭ جەكە فورماتىنا اينالدى.

سونىمەن قاتار، قالعان پارتيالار دا وڭىرلەردە تۇرعىندارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، سايلاۋالدى باعدارلامالارىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىن تانىستىرا وتىرىپ، ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جالعاستىرىپ جاتىر.

وڭىرلەردەگى ۇگىت-ناسيحات ساپارلارىمەن قاتار، سايلاۋ ناۋقانىنىڭ تاعى ءبىر قىرى – پارتيالاردىڭ ساياسي كۇن ءتارتىبىن ايقىنداۋ جولىنداعى باسەكەسى بارعان سايىن ايقىندالا تۇسۋدە. بۇل رەتتە ەڭ تارتىستى باسەكە ەكى نەگىزگى ەلەكتورالدىق كەڭىستىكتە ءوربىپ جاتىر. وڭشىل ەلەكتورات ءۇشىن «اق جول» پارتياسى مەن Respublica باسەكەگە ءتۇسىپ، كاسىپكەرلەردىڭ، بيزنەس وكىلدەرىنىڭ جانە نارىقتىق رەفورمالاردى قولدايتىن ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىنە باسىمدىق بەرۋدە. ال سولشىل ەلەكتورات ءۇشىن كۇرەستە جسدپ مەن قازاقستان حالىق پارتياسى (قحپ) الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك، مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەر جانە ازاماتتاردى قورعاۋداعى مەملەكەتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرىن نەگىزگى باسىمدىق رەتىندە العا تارتۋدا. سوندىقتان ءدال وسى پارتيالار اراسىنداعى جاريا ساياسي پىكىرتالاستار مەن ءوزارا سىن بارعان سايىن كۇشەيىپ كەلەدى.

مىسالى، قحپ-نىڭ سىنىنا جاۋاپ بەرگەن جسدپ توراعاسى اسحات راحيمجانوۆ پارتيانىڭ جەكەلەگەن وكىلدەرىن اتا زاڭ تالاپتارىن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە بىلمەيدى دەپ ايىپتادى. بۇعان قحپ توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بەيبىت قۇسايىنوۆتىڭ الەۋمەتتىك-دەموكراتتاردىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنا بەرگەن باعاسى سەبەپ بولدى. ول پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ نىسانىن قايتارۋ تۋرالى ۇسىنىس جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قاعيدالارىنا قايشى كەلەدى دەپ مالىمدەگەن بولاتىن.

راحيمجانوۆ بۇل پىكىرمەن كەلىسپەيتىنىن ايتىپ، كونستيتۋتسيانىڭ 2-بابىندا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى ناقتى بەكىتىلگەنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ، جسدپ توراعاسى قازاقستان حالىق پارتياسىنىڭ وكىلدەرى اتا زاڭنىڭ نورمالارىن قاتە ءتۇسىندىرىپ وتىر دەپ مالىمدەدى. سونىمەن قاتار، ول بۇل جاعدايدى كانديداتتاردىڭ كاسىبي دايارلىعى ماسەلەسىمەن بايلانىستىرىپ، زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنە ۇمىتكەر ساياساتكەرلەر مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنىڭ نەگىزدەرى مەن كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتى تەرەڭ مەڭگەرۋى قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.

قحپ-نىڭ جاۋابى دا كوپ كۇتتىرگەن جوق. بەيبىت قۇسايىنوۆ سىننىڭ كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنا ەمەس، جسدپ-نىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ مودەلىنە قايتا ورالۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا باعىتتالعانىن مالىمدەدى. قحپ دا بۇل باستامانى 1993 جىلعى ساياسي ۇلگىگە قايتا ورالۋ ارەكەتى دەپ باعالاپ، ونىڭ جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قاعيدالارىنا دا، جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەلەرىنە دە سايكەس كەلمەيتىنىن ايتتى.

سونىمەن قاتار، قحپ جسدپ ۇسىنىسىنا ءوز ۇستانىمىن قارسى قويىپ، ماسليحاتتارداعى قوعامدىق تىڭداۋلاردىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە، ازاماتتاردىڭ شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنە تىكەلەي قاتىسۋىنا جانە قوعام مەن مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى اشىق كەرى بايلانىستى قالىپتاستىرۋعا باسىمدىق بەرەتىنىن مالىمدەدى.

وسىلايشا، كونستيتۋتسيانى بىلمەۋ جونىندەگى ءوزارا ايىپتاۋلاردان باستالعان پىكىرتالاس ءىس جۇزىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلى مەن ازاماتتاردىڭ ساياسي ومىرگە قاتىسۋ تەتىكتەرى تۋرالى كەڭىرەك تالقىلاۋعا ۇلاستى.

بۇدان بولەك، قحپ سايلاۋ ناۋقانىنا قاتىسىپ جاتقان وزگە پارتيالاردىڭ باعدارلامالارىن دا سىنعا الۋدى جالعاستىردى. Respublica پارتياسى ۇسىنعان بىرقاتار باستامالارمەن كەلىسپەيتىنىن ءبىلدىرىپ، ولاردىڭ الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ قىسقارۋىنا اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. قازاقستان حالىق پارتياسىنىڭ ۇستانىمىنشا، كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرى ەسەبىنەن جۇزەگە اسپاۋى ءتيىس، ال كەز كەلگەن زاڭنامالىق وزگەرىستەر ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرى مەن قۇقىقتىق تۇراقتىلىق قاعيداتىن ەسكەرۋى قاجەت.

قحپ-نىڭ سىنىنا «بايتاق» پارتياسىنىڭ زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ تۋرالى باستاماسى دا ىلىكتى. پارتيا وكىلدەرى بۇل ۇسىنىستىڭ بيزنەسكە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ، قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن جەكە جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتىن ساقتاۋدى قولدايتىندارىن مالىمدەدى.

ءوز كەزەگىندە، «اۋىل» پارتياسى دا قارسىلاستارىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالارىنا قاتىستى سىن پىكىر ءبىلدىردى. پارتيا وكىلدەرى «اق جول» مەن Respublica باعدارلامالارىنداعى جەكەلەگەن ۇسىنىستارعا كۇمان كەلتىرىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى، فەرمەرلىك جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ ماسەلەلەرى ەكونوميكالىق كۇن تارتىبىندە اناعۇرلىم ماڭىزدى ورىن الۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار، «بايتاق» پارتياسىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ سالاسىنداعى باستامالارىنا قاتىستى دا ەسكەرتۋلەر ايتىلىپ، ەكولوگيالىق شەكتەۋلەردى ەنگىزۋ كەزىندە اگرارشىلاردىڭ مۇددەلەرى ەسكەرىلىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى قولداۋ شارالارىمەن قاتار جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەت ەكەنى اتاپ ءوتىلدى.

سوعان قاراماستان، سايلاۋ ناۋقانىنداعى ەڭ ۇزاق ءارى ەڭ كوزگە تۇسكەن ساياسي تەكەتىرەس «اق جول» مەن Respublica پارتيالارى اراسىندا جالعاسۋدا. ەكى پارتيا كۇن سايىن دەرلىك ءوزارا مالىمدەمەلەر جاساپ، سايلاۋالدى باعدارلامالارىنداعى جەكەلەگەن باستامالاردى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار كاسىپكەرلەر مەن وڭشىل ەلەكتوراتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا كىمنىڭ كوبىرەك قۇقىعى بار ەكەنىن دە قىزۋ تالقىلاپ كەلەدى.

Respublica وكىلدەرىنىڭ قىمبات اۆتوكولىكتەردى كورسەتۋگە قاتىستى سىنىنا جاۋاپ رەتىندە «اق جول» پارتياسى وزدەرىنىڭ «بايلىققا قارسى ەمەس، كەدەيلىككە قارسى» ەكەنىن مالىمدەدى. ال Respublica وكىلدەرى، ءوز كەزەگىندە، «اق جول» پارتياسىنىڭ كوپ جىلدان بەرى بەرىپ كەلە جاتقان ۋادەلەرىنىڭ ومىرشەڭدىگى مەن ولاردىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالۋىنا كۇمان كەلتىردى. وسىلايشا، ەكى پارتيا اراسىنداعى پىكىرتالاس جەكەلەگەن باعدارلامالىق تارماقتاردىڭ اياسىنان شىعىپ، ءبىر ساياسي كەڭىستىكتەگى كوشباسشىلىق ءۇشىن باسەكەگە ۇلاسىپ كەلەدى.

بۇل جاريا پىكىرتالاستىڭ سيمۆولدىق جالعاسى رەتىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردە مۋرالدىڭ بەينەسى تارادى. وندا «اق جول» پارتياسى ءپىل بەينەسىندە، ال ونىڭ جانىندا موينىندا «Re» دەگەن جازۋى بار قارعىباۋ تاعىلعان، Respublica پارتياسىنا مەڭزەيتىن يت بەينەلەنگەن. كومپوزيتسيا «ءوز ورنىڭدى ءبىل، قاندەن» دەگەن جازۋمەن تولىقتىرىلعان. بۇل كورىنىسكە ايقىن ارانداتۋشىلىق سيپات بەردى. سونىمەن بىرگە، مۋرالدىڭ اۆتورى كىم ەكەنى جانە ونىڭ قانداي دا ءبىر ساياسي كۇشپەن بايلانىسى بار-جوعى تۋرالى رەسمي اقپارات جاريالانعان جوق. سوندىقتان بۇل بەينەنى «اق جول» پارتياسىنىڭ رەسمي ۇستانىمى رەتىندە باعالاۋعا ازىرگە نەگىز جوق. دەگەنمەن، ونىڭ پايدا بولۋى پارتيالار اراسىنداعى باسەكەنىڭ سايلاۋشىلاردىڭ نازارىن اۋدارۋعا باعىتتالعان كەڭىرەك سيمۆولدىق كۇرەستىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعانىن كورسەتەدى.

وسىلايشا، پارتياارالىق باسەكە قازىرگى سايلاۋ ناۋقانىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. ەگەر ۇگىت-ناسيحاتتىڭ العاشقى كەزەڭىندە ساياسي پارتيالار نەگىزىنەن وزدەرىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالارىن تانىستىرۋعا باسىمدىق بەرسە، ەندى ولار ناۋقاندى قارسىلاستارىمەن تىكەلەي سالىستىرۋ ارقىلى جۇرگىزۋگە كوبىرەك دەن قويا باستادى. بۇل ساياسي پىكىرتالاستىڭ قارقىنىن كۇشەيتىپ، باعدارلامالار باسەكەسىن سايلاۋدىڭ نەگىزگى كۇن ءتارتىبىن ايقىنداۋ قۇقىعى ءۇشىن كۇرەسكە بىرتىندەپ ۇلاستىرۋدا.

Abai.kz