ءسوز باسى

ءار ولكەنىڭ ەل جادىندا ساقتالعان ءوز تۇلعالارى بار. سولاردىڭ ءبىرى – 1912 جىلى “رەسەي اۋلەتىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى” اتاعىن العان، 1913 جىلى رومانوۆتار ديناستياسىنىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىنا قاتىسۋشى، حالىق اراسىندا «جارتى پاتشا» اتانعان سامىرات الماتۇلى. ونىڭ ەل ىشىندەگى بەدەلى، قوعامداعى ورنى مەن ءومىر جولى – ءوز ءداۋىرىنىڭ تىنىسىن تانىتاتىن قۇندى تاريح. بۇل ماقالادا سامىرات الماتۇلىنىڭ تۇلعاسى مەن ەل تاريحى جولىنداعى ورنىنا توقتالاتىن بولامىز. قولىمىزداعى وراز سارباسوۆتىڭ 2004 جىلى الماتى باسپاحاناسىنان جارىق كورگەن «تالماي شاپقان تارلان» ەڭبەگىمەن، 2001 جىلى اقتوبە قالاسىنداعى «وتانداستار-پوليگرافيا» باسپاحاناسىنان جارىق كورگەن «اقتوبە ەنتسەكلوپەدياسى»، ح.قارساقوۆتىڭ 2022 جىلى قاراعاندى قالاسىنداعى «TengrilTD» باسپاحاناسىنان جارىق كورگەن «شومەكەي قاراقورىم بەكەت اتالىعى(شەجىرە بايانى)» ەڭبەكتەرىندەگى مالەمەتتەردى، وعان قوسا راحىمجان وتەمىستىڭ 2024 جىلى 9 تامىزدا اقتوبە گازەتىندە جارىق كورگەن «الاشقا اتى ءمالىم المات ساردار» ماقالاسىن سالىستىرىپ الماتۇلى سامىراتتىڭ ءومىر جولىنا باعا بەرەمىز.

«الەۋەتتى اۋلەتتىڭ بەكزاداسى»

الماتۇلى سامۇرات(شىن ەسىمى - شاحمۇرات) – 1845 جىلى قازىرگى ىرعىز اۋدانىنىڭ اۋماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. كىشى ءجۇزدىڭ شومەكەيىنەن تاراعان بوزعۇلىنان شىعادى دا، ونىڭ ىشىندە كەلدىبايدىڭ بەكەت اتالىعىنا جاتادى. بەكەت 4 نەكەلى بولعان. سونىڭ ەكىنشى شوبدار ەسىمدى ايەلىنەن تاراعان ۇرپاقتارى تۇگەلدەي دەرلىگى «شوبدار» اتالىپ كەتكەن. شەجىرە بويىنشا تاراتساق: بوزعۇل-كەلدىباي-سەيىن(جەلدەر)-بەكەت-شوبدار-قالاق-الىبەك-كيىكباي-توبابەرگەن-المات-سامۇرات(شاحمۇرات). باباسى كىشى ءجۇزدىڭ حانى ابىلقايىر تۇسىندا ءومىر سۇرگەن كيىكباي باتىر 1717-1718 جىلدارى تۋىپ، 1795-1796 جىلدار شاماسىندا دۇنيە سالعان. قازاق جەرىنە، اسىرەسە كىشى ءجۇز ايماعىنا قالماقتارمەن قاتار، حيۋا، قوقان حاندىقتارى كوز ءسۇزىپ، ەلدى ءالسىن-ءالسىن دۇربەلەڭگە تۇسىرگەن شاقتا قول باستاپ، جاۋدىڭ بەتىن قايتارعان باتىر، سول ۇرىستاردا بىرنەشە رەت اۋىر جارالانعان. ۇلاعاتى مول جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «ۇركەر» رومانىندا كيىكباي ابىلقايىر حاننىڭ سەنىمدى باتىرلارىنىڭ ءبىرى، وعان قولداۋ كورسەتكەن ىقپالدى تۇلعا رەتىندە سۋرەتتەلەدى. كيىكبايدىڭ ۇلى توبابەرگەن دە (1766-1840 جج.) ءوز ايماعىنىڭ بەدەلدى، ەل ءسوزىن ۇستاعان ازاماتتارىنىڭ ءبىرى بولعان دەيدى شەجىرە تاريح. ول رەسەيدىڭ «گۇبەرلى» دەگەن جەرىندە (قازىرگى ورسك قالاسىنىڭ ماڭى) جاۋگەرشىلىك شايقاستا 76 جاسىندا قازا تاپقان، سۇيەگىن ءبىر جىل اماناتقا قويىپ، كەلەسى جىلى ىرعىزدان 25 شاقىرىم جەردەگى مايتوبەگە اكەلىپ جەرلەيدى(قاراڭىز:راحىمجان ءو. الاشقا اتى ءمالىم المات ساردار...//9.08.2024. aqtobegazeti). اكەسى پاتشا زامانىندا ءومىر سۇرگەن المات توبابەرگەنۇلى (1804–1895) ساردار اتانىپ، بي بولعان(ايتەكە بي اۋد.ەنتس. 88-بەت، اقتوبە ەنتس. 265-بەت.). الماتتىڭ سامىرات(1845-1922), تورەمۇرات(1848-1933), ماقمۇرات، قوسمۇرات، پىرماقان(1865-1933)  اتتى ۇلدارى بولعان. سامۇرات اكەسىنىڭ اقىلىنىڭ ارقاسىندا ەل بيلىگىنە ەرتە ارالاسقان. المات توبابەرگەنۇلى ۇلىن 1865 جىلدان ء(بىر دەرەكتەردە 1861 جىل دەپ كورسەتىلگەن) باستاپ قىزمەتكە تارتقان. الماتتىڭ ۇرپاقتارى جەكە-جەكە اۋىل بولىپ تۇرعان دەسەدى. الماتتىڭ العاش قولعا العان الەۋمەتتىك شارالارىنىڭ ءبىرى جەرگە يەلىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا بالالارىمەن قوسا ەل-جۇرتىن وتىرىقشىلىققا تاربيەلەۋ بولادى. ىرعىزدىڭ قاراقوعاسىن قىستاپ، قازىرگى ايتەكە بي اۋدانى، جاباساق اۋىلدىق وكرۋگىندەگى اققۇمدى جاز جايلاۋى قىلعان. سوعان بايلانىستى جەرگىلىكتى حالىق «سامۇراتتىڭ اققۇمى» اتاپ كەتكەن. وتىرىقشىلىققا بايلانىستى جوسپارىن ىسكە اسىرۋدى كوزدەپ، ءوزى باس بولىپ، 1840 جىلدارى  وسى كۇنگى ىرعىز اۋدانىنىڭ شومىشكول، قاراقوعا، سارىوزەك دەگەن قوپالى، سۋلى جەرلەرىنەن 12 بولمەلى، نەمەرەسى ابدىسالامعا 7 بولمەلى، ابدىرازاققا 8 بولمەلى قالالىق ۇلگى-جوباسىمەن قاڭىلتىر توبەلى ۇيلەر سالعىزادى. جەر كولەمىن قارپۋ ءۇشىن ىرعىز وزەنىمەن جوعارى ورلەپ، وسى كۇنگى ايتەكە بي اۋدانىنا قاراستى اققۇم دەگەن جەردەن 1848 جىلى سامىراتقا ارناپ قاراعايدان قۇراستىرىلعان 12 بولمەلى ءۇي سالعان. كەڭەس زامانىنىڭ بەلسەندىلەرى قيراتقانشا ءومىر سۇرگەن بۇل ءۇيدىڭ كوركەمدىلىگىن كورگەندەر ءالى كۇنگە دەيىن تامسانا ايتادى. ەل اۋزىڭدا «سامۇراتتىڭ كوك ءۇيى» بولىپ قالدى. اكەسى ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى ورتا شەگىندە بالاسىنا ارعى اتاسى تارحان بولعان شاقشاق جانىبەكتىڭ ۇرپاعى مۇسانىڭ قىزى ءماميشانى ايتتىرعان (قاراڭىز:سارباسوۆ و. تالماي شاپقان تارلان. 14-بەت). كەيىن ءحىح عاسىردىڭ اياق جاعىندا ارعىننىڭ قورعانبەك. داۋرەنبەك دەگەن بايلاردىڭ اقشا ەسىمدى قارىنداسىنا قۇدا ءتۇسىپ، ۇيلەنەدى(قاراڭىز:قارساقوۆ ح. شومەكەي قاراقورىم بەكەت اتالىعى(شەجىرە بايانى). 73-بەت). سامىراتتىڭ ابدىساتقار، ابدىعاپپار دەگەن باللارى بولىپتى. ابدىساتقاردى حح عاسىردىڭ 30- جىلدارى بايلاردىڭ مال-مۇلكىن  تاركىلەپ، ءوزىڭ  بەلگىسىز جاققا جەر اۋدارىپتى. نەمەرەسى مۇحاممەد-قانافيا 13 جاسىندا اكەسىنەن ەرتە جەتىم قالعان. اكەسى كەتىپ بارا جاتىپ «وقى بالام، وقى» دەي بەرىپتى. سودان اكەسىنىڭ ءىنىسى ابىعاپپار قورقىپ تاشكەتكە قاشادى. سوسىن قانافيا ەسەيگەندە ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ، ودان جارالانىپ ورالادى. 1945-1967 جىلدارى قىزىلوردا وبلىسى، جاڭاقورعان اۋدانىندا مال دارىگەر بولىپ ەڭبەك ەتكەن. 1967 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققانشا جاباساق كەڭشارىندا فەرمادا مال دارىگەر بولعان. 2002 جىلى اققۇمدا قازا تاپقان. ۇرپاقتارى ايتەكە بي اۋدانىنىڭ تەمىربەك جۇرگەنوۆ، جاباساق، اققۇم اۋىلدارىندا تۇرادى(قاراڭىز:قۇدايبەرگەنوۆ ب. جەرۇيىعىم جەر جانناتى - جاباساق. 18-بەت).

تۇلعانىڭ قىزمەتى مەن «جارتى پاتشا» اتانۋى

سامىرات الماتۇلى جاستايىنان اكەسىنىڭ قاسىندا ەل بيلەۋ ىسىڭە جەتىلدى. جوعارى دا اتالعانداي 1865 جىلدان ء(بىر دەرەكتەردە 1861 جىل دەپ كورسەتىلگەن)  باستاپ بالاسىن ەل باسقارۋ جۇمىسىنا تارتتى. «ءاربىر پەرزەنت اكەسىنەن وزا تۋى كەرەك» دەگەن حالىق ناقىلىنداي سامۇرات اكەسىنەن دە جوعارى دارەجەگە جەتىپ، رەسەي پاتشا ۇكىمەتىنىڭ سەنىمىنە لايىق بولىپ، ەل-جۇرتتىنىڭ مول ىقىلاسى مەن قوشەمەتىنە يە بولدى. 1864-68 جىلدارى №54, №31-ءشى ديستانتسيالار باستىعى، 1868-1869 جىلدارى قوجاكول، كەنجەعارا بولىستارىنىڭ باسقارۋشىسى بولىپ ءجۇرىپ، ىرعىز ۋەزى باستىعىنىڭ كىشى كومەكشىسى، ۋەزد ءبيى سىندى ت.ب. قىزمەتتەردى 1911 جىلعا دەيىن اتقارعان. 1889 جىلى 25 قىركۇيەكتە تورعاي وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ №29-شى بۇيرىعىمەن ىرعىز ۋەزىنىڭ ميروۆوي سوتىندا قۇرمەتتى ءبىتىمشى سۋدياسى قىزمەتىن اتقارعان. 1901-1903 جىلدارى تورعاي وبلىسى باسقارماسىنىڭ قاراۋىندا جۇمىس ىستەيدى. 1903 جىلى 17 مامىردا تورعاي سەلولىق شارۋاشىلىق قوعامى ءماجىلىسىنىڭ قاۋلىسىمەن سول قوعام كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانادى. 1906 جىلى رەسەيدىڭ ءى مەملەكەتتىك دۋماسىنا، 1912 جىلى «رەسەيدىڭ يمپەراتور ۇلىقتارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» جوعارعى اتاعى بەرىلدى. سونداي-اق، ول پاتشا اۋلەتىنە قاتىستى ءتۇرلى سالتاناتتى جيىندارعا – (تاق مۇراگەرىنىڭ ۇيلەنۋ تويى، 1913 جىلى وتكەن رومانوۆتاردىڭ رەسەي تاعىنا وتىرعانىنا 300 جىلدىق مەرەيتويىنا) قاتىستى دەلەگاتسيا قۇرامىندا بىرنەشە رەت پەتەربۋرگكە بارىپ قايتقان. 1905 جىلى ورىنبوردا وتكەن قازاق قۇرىلتايىنا قاتىسىپ، ءسوز سويلەگەن. ەل ىسىڭە كەلگەندە، ول اكە جولىن جالعاستىرىپ، جۇرتتى وتىرىقشىلىققا، ەگىنشىلىككە باۋلۋعا ەرەكشە دەن قويعان. سەيىلحان ورازىمبەتوۆتىڭ ماقالاسىندا بىلاي دەلىنگەن:«سامۇرات تا اكە وسيەتىنىڭ نەگىزىمەن وتىرىقشىلىقتى ماقسات ەتىپ، ەگىنشىلىكتى دامىتا تۇسكەن. كوكتەمدە ۇتىمدى تۇستاردان بوگەت سالدىرىپ، شابىندىققا سۋ شىعارۋدىڭ تەحنولوگياسىن يگەرە باستايدى. ەگىن شارۋاشىلىعى ءونىمى، جايلىمداعى ءشوپ ءتۇسىمى سامۇرات بالالارىنىڭ جانە تۇتاستاي اۋىلىنىڭ تۇرمىسى مەن ءال-اۋقاتىن جەدەل كوتەرەدى». وسى ەڭبەكتەرى ەلەڭىپ، الماتۇلى سامۇراتقا، رەسەي ۇكىمەتى تاراپىنان پاتشانىڭ قىلىشىمەن، ستانيسلاۆ كۇمىس مەدالىمەن، اننا كۇمىس مەدالىمەن، ستانيسلاۆ التىن مەدالىمەن  جانە ت.ب. كوپتەگەن سىيلىقتارمەن ماراپاتتالعان. وسىعان بايلانىستى حالىق «جارتى پاتشا» اتاپ كەتكەن (قاراڭىز:اقتوبە ەنتسەكلوپەدياسى. 2001ج. 267-بەت.).

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

«بەيگەدەن كەلگەن تارلان ات...»

زامانىندا سامىراتتىڭ قىستاۋىنداعى، جايلاۋىنداعى(اققۇم) ۇيلەرىنىڭ ءسان-سالتاناتى، ءوزىنىڭ كىسىلىگى، سويلەۋ مانەرى، ءتىپتى ءجۇرىس تۇرىسىنا دەيىن ورىنبور، تورعاي، اقتوبە، قىزىلورداعى قازاقتارعا اڭىز بولىپ تاراعان دەسەدى. ولكەتانۋشى مولديار سەرىكبايۇلىنىڭ «انا ءتىلى» گازەتىنە شىققان جەر اتاۋلارىنا قاتىستى زەرتتەۋلەرىنە كوز جىگىرتسەك: سامۇرات الماتۇلىنىڭ «...جاز جايلاۋى «تورى ات بيدايلىعى» دەگەن جەر كورىنەدى... سامۇراتتىڭ ايگىلى جۇيرىك تورى اتى بولعان. اۋىلدىڭ جانىنداعى شاعىن كول تابانعا بيدايلىق وسەدى ەكەن. سونى شالعىمەن شاپتىرىپ قىسى-جازى تەك وسى اتىنا بەرگىزگەن. بۇل ات 25 جاسقا كەلگەنشە بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەن كورىنەدى».

عاسىرلار بويى سوزىلعان سوعىستار، جاۋگەرشىلىك كەزەڭدەردەن كەيىن، سول تۇستا حالقىمىز وركەنيەت كوشىنەن كەنجەلەپ ارتتا قالىپ قويعان بولاتىن. سامۇرات سىندى ازاماتتار وسى ولقىلىقتى تۇزەتۋدىڭ، قازاقتى باسقالارمەن تەزىرەك تەڭەستىرۋدىڭ قامىن ويلاعان بولار. جانە وسى ماقساتقا جەتۋدى جەكە باسىنان، ءوز اۋلەتىنەن باستاپ قولعا الىپ، جالپاق جۇرتقا تاراتسام دەپ نيەتتەنگەن بولار.

قايتكەندە:

«الماتتان تۋعانى بەلگىلى،

مىناۋ تۇرعان سامۇرات.

ءالىم-شومەن ىشىندە،

بايگەدەن كەلگەن تارلان ات» - دەپ، قۇرمانالى اقىن جىرلاعانداي، ەل-جۇرتتىڭ ىقىلاس-نيەتىنە قاراعاندا، سامۇرات ءسان-سالتانات اسىرىپ، اتاق قۋعان جان ەمەس، وسىنداي ۇلكەن مۇراتتى كوكسەگەن جان بولسا كەرەك.

قايتادان تورى اتقا ورالايىق.

بۇل ات ىرعىز، تورعاي، قارابۇتاق، ارال، قازالى وڭىرىندە ءبىرىنشى بولىپ، بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەن كورىنەدى. اققۇمنان 20-25 شاقىرىم جەردە «تورى ات بيدايلىعى» - دەگەن جەر بار. كولەمى شامامەن 2-3 گەكتار جەرگە بيدايلىق شىعادى ەكەن. بۇل جەرگە باسقا مال تۇسىرمەي، وسى بيدايلىقتى شاۋىپ، قىسى-جازى تەك تورى اتقا بەرەدى ەكەن.

ءحىح عاسىردىڭ اياق جاعىندا سامۇرات ارعىننىڭ قورعانبەك، داۋرەنبەك دەگەن بايلاردىڭ اقشا ەسىمدى قارىنداسىنا قۇدا ءتۇسىپ ۇيلەنەدى. سوندا ارعىندار اعايىندى جىگىتتەرگە «قىزدىڭ قالىڭ مالىنا ەشتەڭە الما، سامۇراتتىڭ تورى اتىن سۇرا» دەيدى. امالسىزدان سامۇرات قينالا-قينالا تورى اتىن بەرەدى. ارعىندار جاعى ريزا بولىپ، تورى اتتى باپتاپ قوستاناي جاعىنداعى بايگەلەرگە قوسقانىمەن ات بايگە الدىندا كەلمەپتى. سودان ارعىنداردا كۇمان پايدا بولىپ، سول ءسوز سامۇراتتىڭ قۇلاعىنا جەتكەن ەكەن. ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ، تورعايدا ۇلكەن اس بەرىلىپ، سول اسقا سامۇراتتا قاتىسىپ، قايناعالارىنان تورى اتتى سۇراپ الىپ، باپتاپ، بايگەگە قوسقاندا تورى ات بايگەدەن ءبىرىنشى بولىپ كەلگەن ەكەن. بۇنى كورگەن قايناعالارى: «ات شاپپايدى باپ شابادى، باپ شاپپايدى باق شابادى»، دەگەن دۇرىس ەكەن، سامۇرات تورى ات سەنىڭ باعىڭا بىتكەن مال ەكەن، ەندىگى جەردە بايگەگە ءوزىڭ قوس، - دەپ اتتى قايتارىپ بەرىپتى. سامۇراتتىڭ «سارىباۋىر» دەگەن اتى دا بولعان ەكەن. ەكى سايگۇلىكتى بايگەگە الما كەزەك قوسىپ وتىرىپتى. ءبىر سەركەش رۋىنىڭ جىگىتى قازالى جاقتا ايىپتى بولىپ، ورال جاققا بارعانىمەن بايۇلى اراسىنا سىيماي سامۇراتقا كەلىپ پانالاپتى. سول كىسى سامۇراتقا ريزا بولىپ وسى اتىن سىيلاعان ەكەن. سامۇرات وسى «سارىباۋىرعا» ءمىنىپ، ءوزى اققۇمدا تۇرسادا جاباساقتاعى ءوزى سالدىرعان مەشىتتە ءار جۇمادا تاڭ نامازىن وقيدى ەكەن. سوندا ەكى ەل اراسى 50 شاقىرىم قاشىقتا بولعان ەكەن (قاراڭىز:قارساقوۆ ح. شومەكەي قاراقورىم بەكەت اتالىعى(شەجىرە بايانى). 71-72-73-بەتتەر).

«سامۇرات مەشىتى»

«سامۇرات مەشىتىن» – 1902 جىلى قىر باسىنا الماتۇلى سامۇرات(شاحمۇرات) سالدىرعان. اقتوبە وبلىسى، ايتەكە بي اۋدانى، جاباساق اۋىلىنان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 192 مەتر جەردە ورنالاسقان. قۇرىلىس كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەن قالانعان. كىرپىشتى جەرگىلىكتى جەردە دايىنداعان. سوسىن اۋا-رايىنا ءتوزىمدى بولۋ ءۇشىن كىرپىشكە كەرەكتى ساز بالشىقتى يىلەپ جاتقاندا جىلقىنىڭ قىلى مەن قىمىزىن قوسقان. مەشىتتىڭ كولەمى 13,5ح21,6 مەتر، ءتورت بۇرىشتى. توبەسى قىزىل قاڭىلتىرمەن جابىلعان. 6 بولمەلى، كوپ تەرەزەلى بولعان. جوعارعى 4 قاتارىنا كىرپىش ورنەكتەلىپ قالانعان. ءىشى تەگىس ساقتالىپ، كەي بولمەلەردە سۋرەتتەر سالىنعان. مەشىتتىڭ العاشقى يمامى بۇقار مەدرەسەسىن بىتىرگەن، جاعالبايلى رۋىنان شىققان مۇقانتاي اقىن. العاشقى بالالاردى مەشىتتە وقىتقان قادىرمەندى مولدا. كەيىنەن بۇل مەشىتتە دوسىم، كەنجەعۇل، الماعانبەت جانە باسقا دا مولدالار جۇمىس ىستەگەن. رەۆوليۋتسيادان كەيىن كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە مەشىتتى دۇكەن مەن بالالار ۇيىنە اينالدىرعان (قاراڭىز:ايتەكە بي اۋداندىق ەنتس. 250-بەت، قۇدايبەرگەنوۆ ب. – جەرۇيىعىم جەر جانناتى – جاباساعىم...//2013. «سامىرات مەشىتى» 47-بەت).

زەرتتەلۋىنە قىسقاشا توقتالىپ وتسەك. 1998 جىلى قازكسر عا ش.ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح، ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ سەرىك اجىعالي اۆتورلىعىنداعى «كوشپەندىلەر ارحيتەكتۋراسى» كىتابىندا سامىرات مەشىتى سۋرەتىمەن، ىشكى سحەمالارىن تولىق كورسەتكەن. جالپى سامۇراتتىڭ تاپسىرماسىمەن حالىق اراسىنان شىققان اتاقتى جىعا دەگەن شەبەر كىسى سالعان بولۋى دا مۇمكىن. ناقتى اقپارات جوق. بىراق سامۇراتتىڭ تاپسىرماسىمەن ءبىراز نىسانداردى(المات تامى، قاراجان جانە ت.ب.) وسى كىسى سالعان.

1992 جىلدىڭ  26-شى كوكەگىندە مىنانداي جاعداي بولىپتى. وزبەكستاندىق ەمشى ابدىمالىك تاليپوۆ دەگەن ەمشى جاباساق اۋىلىنا كەلىپتى. اۋىلدىڭ كەڭەس توراعاسى ج.شوقپاروۆ پەن سول كەزدەگى كونتوردا جۇمىس جاسايتىن اۋىل ازاماتتارى بارىپ جاعدايىن ءبىلىپ تۇرعان. بارعاندا ايتاتىنى:“ادام از كەلەدى... ماعان، اقشا كوپ ءتۇسۋى كەرەك” دەگەن ءسوز ەكەن. تاعى بىردە “قاسيەتتى مەشىت بار جەر ەكەن، اينالىسى لاس سوڭى تازارتۋ، جوڭدەۋ كەرەك”، - دەپتى. سول كەزدە جاباساق اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ج.شوقپاروۆ: «اينالاسىن  تازارتۋ دۇرىس. بىراق ءبىز بيىل جاڭا مەشىت سالامىز»، - دەگەن. «سونىمەن 10 مامىر كۇنى ساعات 3-تە سەانسقا بارسام 70-كە جۋىق ادام جينالعان. ال تاليپوۆ جوق. سوسىن شامالىدان كەيىن كومەكشىسى حاسان كەلىپ:“تاليپوۆ سىرقاتتانىپ قالدى، ەرتەڭ كەلىڭدەر”-دەپ حالىقتى تاراتىپ جىبەردى. كوڭىلىن سۇرايىن دەگەن ويمەن قوناق ۇيگە بارعاندا، ەمشى ديۆاندا جاتىر. اۋىرعاڭ ادامعا ۇقسامايدى. ول ءبىر كەزدە: “قازىر مەشىتتى جوڭدەيمىن”-دەدى. اۋىل اقساقالدارىنىڭ ايتۋىنشا بايىرعى زاماندا المات اۋلەتى جاباساقتاعى سامىرات مەشىتىنىڭ ورنىنا التىن-كۇمىس، باعالى زاتتارىن كومگەن ەكەن. بۇل ەمشى حالىقتى پايدالانىپ سول زاتتاردى ناۋاي وبلىسىنداعى المات ۇرپاقتارىنان ءبىلىپ كەلگەن بولسا كەرەك. ءتۇس قايتا اۋدان اكىمى مەن ورىنباسارى ا.ەرماعانبەتوۆ، ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى ا.ءبىرمانوۆ، ج.شوقپاروۆ ۇشەۋى بارعاندا مەشىتتى قازىپ جاتىر ەكەن. “بۇل جەردە قۇران بار، سوڭى الامىن”-دەدى. 12 مامىردا اققۇم ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى باينيازوۆ پەن شوفەر ا.جولامانوۆ بارسا مەشىتتى ساز بالشىققا اينالدىرىپ، ءىشىن ادام كورگىسىز ەتىپ بۇلدىرگەن. كىرمەك بولعان ادامداردى ەسىكتەن قۋعاڭ. اقىر اياعىندا جاباساق اۋىلدىق كەڭەسى مەن اۋدان باسشىلىعى ءا.تاليپوۆتى اۋىلدان ەرىكسىز قۋىپ شىعۋعا ءماجبۇر بولعان. ول وزىڭە قارسىلىق كورسەتكەن قىزمەتكەرلەرگە جۇدىرىق جۇمساعان. ەگەر ناعىز ەمشى بولسا قاسيەتتى ورىندى قورلاماي، ادامدارعا قول كوتەرمەيتىن ەدى»(قاراڭىز: شوقپاروۆ ج. - ەمشىنىڭ حيكاياسى...//1992.06.27; «جاڭالىق جارشىسى»).

وسى جوعارىدا ايتىلعان وقيعالاردان بولەك تەك جاباساقتىقتارعا عانا ءمالىم ءجايتتار كوپ. 1920-1930 جىلدارى بولعان تاريحي وقيعالار مەشىتكە اسەر ەتتى. ال 1991 جىلى 26 ساۋىرىندەگى وقيعا مەشىتتىڭ ىشكى جاعدايىن ناشارلاتىپ جىبەردى. قازىرگى ۋاقىتتا مەشىت اپاتتى جاعدايدا. المات سامىراتتاردىڭ اقتوبە قالاسىندا تۇراتىن ۇرپاعى رومان راحيۇلىنىڭ ايتۋىنشا جوسپار بويىنشا 2024 جىلى قايتا قالپىنا كەلتىرىلۋى كەرەك ەكەن. بىراق ەلىمىزدەگى الاپات سۋ تاسقىن وقيعاسىنا بايلانىستى كەيىنگە قالدىرىلعان.

«اكە وسيەتىن ورىنداعان اسىل پەرزەنت»

ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا شامامەن 1886-88 جىلدارى  سالىنعان ساۋلەت ونەرى. اقتوبە وبلىسى، ىرعىز اۋدانىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا 22 كم جەردە ورنالاسقان. تامدى سالۋ ءۇشىن سامىرات حالىق اراسىنان شىققان جاعالبايلى رۋىنان شىققان جىعاعا قولقا سالعان. كولەمى 12,70ح12,10 مەتر، 7 بولمەلى. كومپلەكستىك جوباسى مەن ارحيتەكۋرالىق شەشىمى جاعىنان وتە سيرەك كەزدەسەتىن قۇرىلىس. كەسەنەنىڭ سولتۇستىك-باتىس، سولتۇستىك-شىعىس، وڭتۇستىك-شىعىس جاقتارىنداعى بولمەلەرىن دوڭگەلەندىرە شىعىڭقى قالاۋمەن ورگەن. سولتۇستىك باتىس قابىرعالارىنىڭ وڭ جاق بۇرىشىنداعى كىرەتىن ەسىك وڭتۇستىك قابىرعانى بويلاي ارالىق بولمەدەن ءوتىپ، ورتالىق دوڭگەلەك زالعا اپاراتىن دوڭەستەپ جابىلعان دالىزبەن جالعاسقان. وسى دوڭگەلەك زالدان مۇردەگە ارنالعان 5 بولمەگە ارقالى ويىقتار وتەدى. سىنالاي قالاپ، قوسارلاي شىعارعان ارقالار وتە ادەمى  كورىنەدى. قۇرىلىس المات توبابەرگەنۇلىنىڭ وتباسىلىق مەموريالى رەتىندە جوبالانعان(قاراڭىز:اقتوبە ەنتسەكلوپەدياسى، 2001ج. 266-267 بەت.، س.اجىعاليەۆ ۇە 1- توم، 277-بەت.).

وزىنە جانە بەس ۇلىنا ارنالعان التى بولمەدە ساعانا بار. كەسەنە شيكى كىرپىشتەن ىرگەتاسسسىز تۇرعىزىلىپ، ەكى جاعىنان كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن قاپتالعان. وڭتۇستىك-باتىس بەتىنەن ونى ۇشكە ءبولىپ، اسەمدەپ قالاۋ ارقىلى قۇرىلىسقا ايرىقشا سالتاناتتىلىق بەرىلگەنى بايقالادى. وسىنداي سالتانات كەسەنەدەگى دوڭگەلەك بولمەدە اڭعارىلادى. المات تامىنىڭ كۇردەلى كومپوزيتسياسى ءمايىتتى جەرلەۋدىڭ وتە كونە عۇرىپتارىنان حابار بەرەدى. مۇندا بۇرىنعى ءمايىتتىڭ ءبىر بولمەنىڭ ءبىر بۇرىشىنا ىعىستىرادى دا ورىنا جاڭا ءمايىتتى قويادى. كەسەنەدە المات توبابەرگەنۇلىنىڭ كوزى تىرىسىندە ءوز تاپسىرىسىمەن، وسيەتىمەن تۇرعىزىلعان. وسىندا اكەسى جانە جاستاي قايتىس بولعان بىرنەشە بالاسى جەرلەنگەن. باسىنا قۇلىپتاستار قويىلعان قورىم بار. قۇرىلىستى سالدىرعان بالاسى سامۇرات تام سالىنىپ بىتكەننەن كەيىن ماقتانعىسى كەلىپ اكەسىن ەرىتىپ كەلىپ:

• اكە، تام قالاي ەكەن؟ – دەپ سۇراعاندا، اكەسى المات:
• سەندەي بالاسى بار مەن قاندايمىن! – دەگەن ەكەن.

ءسوز سوڭى

بىردە قارا باسىقاراعا كوشىپ كەلە جاتىپ اققۇمداعى سامۇراتتىڭ جايلاۋى بىلقىلداققا ايالداپتى. بىلقىلداق جىلقىنىڭ تۇياعى جارتىلاي عانا باتىپ تۇراتىن كوك مايسا جەر ەكەن. تەمىربەك كەلە جاتىر دەگەن حابار كەلەدى. اۋىل بولىپ الدىنان شىقسا 3 ادام ەكەن. بىرەۋى – تەل جامانمۇرىنوۆ، ەكىنشىسى – اتاقتى بولشەۆيك ن.پودۆويسكي ەكەن. سوندا قارانىڭ وقىمىستى بالاسى اكەسىنە اقىل ايتىپتى: «سامىرات جايلاۋىنا بەكەر قوندىڭىز. ەندى اعايىن اراسىنا جىك تۇسەتىن بولدى. زامان وزگەرەدى. بايلىقتى جەك كورەتىن ۇكىمەت ورنايدى. ساۋىن سيىر مەن مىنەر جىلقىدان باسقاسىنىڭ كەرەگى جوق. جالشى ۇستايتىن زامان ەمەس» - دەيدى. ول كەزدە بالانىڭ اكەسىنە اقىل ايتۋى ۇعىمعا سىيمايدى. قارا شارت كەتىپ: «سەنى ادام بولسىڭ دەپ وقىتسام، ماعان اقىل ايتاسىڭ. مەنىكى جۋسا كەتپەيتىن بايلىق. قۇداي بەرگەن بايلىقتى كىم كورىنگەنگە تاراتسام، قادىرىن بىلە مە! شەكيسەڭ ءوزىڭ شەكيە بەر»، - دەگەن ەكەن.

ايتقىمىز كەلگەنى سامۇراتتىڭ جايلاۋى اققۇمنىڭ قاراقاي بويى، كنياز(اققۇمنان 10 كم جەردە، 1896 جىلى سامار گەنەرال گۋبەرناتورى، كنياز نيكولاي كونستانتينوۆ سامۇرات وسى جەردە كۇتىپ العان), بىلقىلداق، جانە ت.ب. وسى سياقتى كوپتەگەن جەرلەردى جايلاعان. ال قارا باسىقارا قوپاسى، اششىلىساي، كوكساي، جانتاي دەگەن جەرلەردى جايلاعان. سامىرات پەن قارا بىلقىلداق پەن مىستى(جاباساق اۋىلىنىڭ قازىرگى ورنالاسقان ورنى) سياقتى كوپتەگەن جەرلەرگە تالاسىپ، ەكەۋىنىڭ اراسىندا جەر داۋى بولىپ تۇرعان. جاباساق اۋىلىنداعى مەشىتتە سول ماسەلەلەرگە بايلانىستى سالىنعان بولۋى كەرەك. كەيىنەن سامۇرات سىر بويىنا قونىس اۋدارىپ، 1922 جىلى قايتار شاعىندا اعايىندارىنا: «قاراعا سالەم ايت. جەرى دە، ەلى دە وزىنە قالدى» - دەپتى(قاراڭىز:قۇدايبەرگەنۇى ب. قارا...// 12.09. 2013. zhanalyq-zharshysy.kz). 1922 جىلى قىزىلوردا وبلىسى، قازالى اۋدانى، اقسۋات-كەڭتۇبەكتە قايتىس بولدى.

اسقار راحىمجانۇلى، تاريحشى

Abai.kz