حالىق اراسىندا «اللاحۋ» دەپ اتالىپ كەتكەن سوزاق كوتەرىلىسى حاقىندا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن اڭىزعا بەرگىسىز نە ءتۇرلى اۋىس-ەكى اڭگىمەلەر ايتىلسا دا، 1930 جىلدىڭ اقپانىندا بولعان سوزاق كوتەرىلىسىن عىلىمي نەگىزدە زەرتتەگەن زەرتتەۋشىلەر از. تىپتەن جوققا ءتان. بار بولعانى ەكى-اق ادام. ولار: قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى، زەرتتەۋ ەڭبەگىن ەستەلىكتەر مەن مۇراعاتتىق تاريحي قۇجاتتار ارقىلى جازعان «سوزاق قاسىرەتى» كىتابىنىڭ اۆتورى مۇحاممەدجان رۇستەموۆ جانە 1929-31 جىلدارى اراسىنداعى كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋعا قارسى حالىق نارازىلىعى تۋرالى «زوبالاڭ» اتتى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەگىن جازعان، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور تالاس وماربەكوۆ.

ءسوز بولىپ وتىرعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەردىڭ ءتىلى، وقۋشىعا ەتەر تاريحي-ەستەتيكالىق اسەرى، ستيليستيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن تالداۋ ءبىزدىڭ بۇل جولعى مىندەتىمىزگە جاتپايدى. ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ەڭبەكتەردە جاريالانعان تاريحي-مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى «ۇلت تاريحىنىڭ التىن دىڭگەگى» - حالىق جادىسىندا ساقتالىپ قالعان سوزاق كوتەرىلىسى تۋرالى ەستەلىكتەرمەن سالىستىرا وتىرىپ، سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ شىنايى تاريحىنا كوز جەتكىزۋدى باستى نازاردا ۇستادىق.

ەڭ باستىسى، سوزاق كوتەرىلىسى قالاي، قاي جەردە باستالدى؟ ونى كىمدەر باسقاردى؟ كوتەرىلىس قالاي باسىلدى؟ – دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەتىن، بۇعان دەيىن «قۇپيا» بەلگىسىمەن مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردا ساقتالىپ كەلگەن، تاريحي-دەرەكتىك قۇجاتتاردى م.رۇستەموۆ تە، وماربەكوۆ تە ءوز ەڭبەكتەرىندە زەرتتەي وتىرىپ جارياعا شىعارىپتى. ءبىز مۇنى سوزاق كوتەرىلىسىن زەرتتەگەن اۆتورلاردىڭ ۇلكەن جەتىستىگى دەپ باعالادىق.

ەندىگى كەزەكتە ەلىمىزدە دەموكراتيالىق «جىلىمىق» كەزەڭ باستالعانعا دەيىن اشىق جاريالاۋعا قاتاڭ تيىم سالىنىپ، مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردا «قۇپيا» بەلگىسىمەن ۇزاق جىلدار ساقتالعان سول قۇجاتتاردىڭ وزىنە ءسوز بەرەيىك...

مىناۋ، سوزاق كوتەرىلىسىنە بايلانىستى شىمكەنت وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنە جولداعان العاشقى جەدەل حاتى ەكەن. وقىپ كورەلىك...

الماتى، ۆكپ(ب) ولكەلىك كوميتەتىنە.

سوزاق باندىلاردىڭ قولىندا بولىپ، بايلانىستىڭ قيىندىعىنان قوزعالىستىڭ شىعۋ سەبەبىن، قارۋلى باندىلاردىڭ قانشا ەكەنىن، حالىقتىڭ قاي بولىگى ولاردى جاقتايتىنىن بىلە الماي وتىرمىز. تەكسەرىلمەگەن حابارلارعا قاراعاندا، اۋداننىڭ باسشى كادرلارى ءولتىرىلىپتى. وكرۋگتەن جۋراۆلەۆتىڭ، مۋسيننىڭ باسشىلىعىمەن جىبەرىلگەن 50 ادامدىق وترياد ەكى ءبولىنىپ، 11 اقپاگندا تۇركىستاننان شىقتى. تەكسەرىلمەگەن حابارعا قاراعاندا 25 ادامنان قۇرىلعان وتريادتىڭ ءبىر بولىگى سوزاققا بەت العاندا جولاي بانديتتەرمەن سوعىسىپ، التى ادامىنان ايرىلىپ، كەيىن شەگىنىپتى. قازىر 35 ادامنان قۇرالعان ءبىر پۋلەمەتتى قىزىلوردا وتريادى، لەنين مەكتەبىنىڭ ەسكادرونى كەلدى. شابۋىل باستاۋعا وسى كۇش ازىرگە جەتەرلىك. قورىتىندىسىن قوسىمشا حابارلايمىز. اۋليە-اتادان 30 ادامنان قۇرالعان وترياد كەنتارال باعىتىنا كەتتى. بۇل وتريادتىڭ مىندەتى – توسقاۋىل قويىپ، كەيبىر بانديتتەردى تۇتقىنداۋ. سوزاققا قۇرامىندا يدەلسون، قۇلسارتوۆ، جۋراۆلەۆ بار كوميسسيا جىبەرۋدى بەلگىلەپ وتىرمىز. جەدەل كەلىسىمدەرىڭىزدى كۇتەمىز.

يساەۆ، گۋرين

(شىمكەنت وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ءارحيۆى، ق 29, ج 1, ءىس 608. مۇحاممەدجان رۇستەموۆ. 42 بەت، «سوزاق قاسىرەتى»، «شىمكەنت قالالىق باسپاحاناسى»، 1993.)

جەدەل حاتتاعى «تەكسەرىلمەگەن حابار» - دەگەن تىركەس: «پارتيا كوميتەتىنىڭ وكىلى تىكەلەي ءوزى بارىپ تەكسەرگەن جوق، - دەگەن ماعىنادا ايتىلاتىن، سول كەزدەگى پارتيا قۇجاتتارىنداعى «رەسمي تىركەس». سوندىقتان «تەكسەرىلمەگەن حابار» دەگەن تىركەسكە تەرەڭ ءمان بەرۋدىڭ قاجەتى جوق.

ەندى، ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ شىمكەنت وكرۋگتىق پارتيا كوميتەتىنە جولداعان ەكىنشى جەدەل حاتىنىڭ ماتىنىمەن تانىسساق، سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ بارىسى تۋرالى ءبىرشاما ماعلۇمات الارىمىز حاق.

ەكىنشى جەدەل حات:

«تۇركىستاننان تىكەلەي بايلانىسپەن قولما-قول بەرىلدى. جاريا بولىپ كەتپەۋىن قامتاماسىز ەتىڭىز شىمكەنت وكرۋگتىق ۆكپ(ب) يساەۆقا، گۋرينگە»

سارىسۋدان كەلگەن باي-يشان باندىلارى 7 اقپاندا سوزاقتى باسىپ الىپ، وعان سوزاقتىڭ بايلارى قوسىلدى دا، اتاقتى باي سۇلتانبەك شوناقوۆتى حان سايلادى. حابارعا قاراعاندا اتكوم پرەدسەداتەلى قاڭلىباەۆ، حالىق سوتى، اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى، تەرگەۋشى، تاعى دا ءبىرشاما قىزمەتكەرلەر ءولتىرىلىپتى. 8 اقپاندا 8 ادامنان قۇرالعان ەكى بارلاۋشى توپ سوزاق، اششىساي باعىتىندا جىبەرىلگەنى تۋرالى حابارلادىق. اششىساي باعىتى قاۋىپتى بولعاندىقتان 9 اقپاندا جەرگىلىكتى كوممۋنارلاردان 50 ادام سول جاققا جىبەرىلدى. كوپ ۇزاماي شىمكەنتتەن، قىزىلوردادان ادامدار كەلدى دە، 8 اقپاندا جىبەرىلگەن ءبىرىنشى توپقا كومەككە 13 ادام اتتاندى. حابارعا قاراعاندا باندىلار سوزاقتى الىپتى. سوزاق جولىندا گكپۋ-ءدىڭ وكىلى تىنىشتىقباەۆ قازا بولدى. يساەۆ باستاپ سوزاققا بەت العان ءبىزدىڭ توپ، تاۋدا باندىلارمەن كەزدەسىپ شايقاس بولىپ 6 ادام ءولدى. سونىڭ ىشىندە يساەۆ اۋىر جارالاندى. باندىلاردىڭ قارۋى از، كوبى اڭشى مىلتىق. يساەۆ باستاعان ءبىزدىڭ وتريادقا پولياكوۆ باستاعان قىزىلوردا وتريادى قوسىلىپ 11 اقپاندا قۋاشىق دەگەن جەردەگى تاۋ باۋرايىنداعى كەرۋەن-سارايعا بەكىنىپ، باندالارمەن اتىس بولدى. قازىر باندالار قاراتاۋعا قاشۋدا. جاڭا كەلگەن مەكتەپتەردىڭ نە ىستەگەنى، بۇرىنعى ارەكەت ەتىپ جاتقان نيكيتەنكو، يساەۆ، پولياكوۆ وتريادتارىمەن قانداي بايلانىسى بار ەكەنى جونىندە ءازىر ەگجەي-تەگجەيلى حابار جوق.

                                                                                                                توقجىگىتوۆ

  حابارلاعان جاۋاپتى كەزەكشى: فيليپپوۆ

قابىلداعان جاۋاپتى كەزەكشى: بوگوياۆلينسكي

(شىمكەنت وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ءارحيۆى، ق 29, ج 1, ءىس 608. مۇحاممەدجان رۇستەموۆ. 42, 43-بەت، «سوزاق قاسىرەتى»، «شىمكەنت قالالىق باسپاحاناسى»، 1993.)

سوزاق كوتەرىلىسى حاقىنداعى اقپاراتتى حالىق جادىندا ساقتالىپ قالعان ەستەلىكتەر ارقىلى سويلەتەر بولساق، سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ قىسقاشا  بايانى بىلاي بولعان: سارىسۋدان كەلگەن قارۋلى ساربازدار 7 اقپاندا سوزاقتى اسكەري تۇرعىدان باسىپ الىپ، كەڭەستىك باسشى قىزمەتكەرلەر مەن حالىققا ءزابىرى وتكەن شولاق بەلسەندىلەردى جازالاپ ولتىرەدى دە، سۇلتانبەكتى حان سايلايدى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ اۋدان ورتالىعى سوزاقتى باسىپ العانى تۋرالى ەستىگەن گكپۋ وكىلى تىنىشتىقباەۆ اششىساي جولى ارقىلى تۇركىستانعا بارىپ، كوتەرىلىس تۋرالى حابار بەرگەن. تۇركىستاندا وتىرعان بيلىك باسىنداعىلار تىنىشتىقپاەۆتىڭ قاسىنا 8 ادامنان قۇرالعان ەكى بارلاۋشى توپ كوممۋنارلاردى ياعني، كوممۋنيستەر وتريادىن قوسىپ بەرىپ، تۇركىستاننان اششىساي جولى ارقىلى شولاققورعانعا اتتاندىرادى. جولاي تورلان شاتقالىندا  گكپۋ وكىلى باستاعان كوممۋنارلار توبىن كوتەرىلىسشىلەر كۇتىپ الىپ، سول جەردە اتىس بولادى. اتىستا تىنىشتىقباەۆ قازا تاۋىپ، قالعان كوممۋنارلار تۇركىستانعا قايتا قاشادى.سودان سوڭ تۇركىستاندا 50 ادامنان قۇرالعان يساەۆ باستاعان اسكەرلەر 25 ادامنان ەكىگە ءبولىنىپ، سۋىندىق اسۋى ارقىلى اۋدان ورتالىعى سوزاققا اتتانادى. ولار سوزاق پەن تۇركىستان اراسىن بايلانىستىراتىن سۋىندىق اسۋىندا اسكەر جولىن توسىپ جاتقان سالىقباي مەرگەن  باستاعان مەرگەندەر توبىنا كەزدەسىپ، اسۋدا اتىس بولادى. سالىقباي توبى يساەۆ باستاعان اسكەرلەر جولىن ەكى كۇنگە تاياۋ ۋاقىت بوگەگەن. سۋىندىق اسۋىندا بولعان اتىستا يساەۆتىڭ ءوزى اۋىر جارالانىپ، ونىڭ وتريادىنان 6 ادام قازا تابادى. بۇل – سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ سۋىندىق اسۋىنداعى اتىسقا دەيىنگى حالىق جادىندا ساقتالىپ قالعان وقيعالاردىڭ قىسقاشا بايانى. سوزاق كوتەرىلىسى حاقىندا حالىق جادىندا ساقتالىپ قالعان ءدال وسى اڭگىمەلەردى مەملەكەتتىك مۇراعاتتارداعى تاريحي قۇجاتتارمەن سالىستىرا زەرتتەگەنىمىزدە، سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ سۋىندىق اسۋىنداعى اتىسقا دەيىنگى وقيعالارى – مەملەكەتتىك مۇراعاتتارداعى تاريحي قۇجاتتار بايانىمەن ورىستەس، ءبىر باعىتتا داميدى. انىعىنا كەلگەندە، سۋىندىق اسۋىنداعى اتىس – سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ شارىقتاۋ شەگى بولاتىن. سوندىقتان دا، سۋىندىق اسۋىنداعى اتىس جونىندە حالىق جادىندا نە ءتۇرلى اڭگىمەلەر ساقتالىپ قالعان. بىراق، قازىرگى ايتپاق بولىپ وتىرعان ماسەلەمىز – ول اڭگىمەلەر تۋرالى ەمەس.

ءدال وسى سۋىندىق اسۋىندا بولعان شايقاس تۋرالى سوزاق كوتەرىلىسىن تاريحي-مۇراعاتتىق قۇجاتتار ارقىلى زەرتتەگەن پروفەسسور ت.وماربەكوۆ ءوز زەرتتەۋ ەڭبەگىندە بىلاي دەپ جازادى: «ەگەر وگپۋ قۇجاتتارىنا سەنسەك: سۋىندىق اسۋىندا بولعان اتىستا وترياد باستىعى يساەۆ اۋىر جارالانىپ، 6 كوممۋنيست ولەدى دە، قىزىل اسكەرلەر 30 شاقىرىمداي كەيىن شەگىنەدى. ولار تۇركىستاننان سولتۇستىككە قاراي 70 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان «قۋاشىق» دەگەن ەلدى مەكەنگە بەكىنىپ، كوتەرىلىسشىلەرمەن اتىسىپ جاتقاندا، 12 اقپان كەشكى ساعات 8-گە قاراي 33 نايزادان جانە ستانوكتى پۋلەمەتتەن تۇراتىن، وكۋرگتىق اسكەري  كوميسسار پولياكوۆ باسقارعان تۇركىستاننان شىققان قىزىلوردا وتريادى كومەككە جەتىپ ۇلگەرەدى. يساەۆ اۋىر جاراقاتتانعاندىقتان وتريادتاعى باسشىلىقتى پولياكوۆ ءوز قولىنا الادى. كەلەسى 13 اقپان كۇنى تاڭەرتەڭ پولياكوۆتىڭ وتريادى جانە 500-گە تارتا ادامنان تۇراتىن كوتەرىلىسشىلەر قولى اراسىندا ەكى ساعاتتاي شايقاس بولادى. 14 اقپاندا كوتەرىلىسشىلەر تاعى دا شابۋىل جاساپ، پۋلەمەت وعىنا شىداي الماي كەيىن شەگىنەدى دە، اتىس كەشكە قاراي توقتايدى. مىنە وسىلاي 500-600 ادامنان تۇراتىن باندالاردىڭ قورشاۋىندا 3 تاۋلىك بويى اتىستىق»، – دەپ جازادى. (227-228 پ. ت.وماربەكوۆ. 108-109 بەت. زوبالاڭ. الماتى، «سانات» -1994ج)

ەڭ كۇشتى شايقاس 13 اقپان كۇنى بولعان. بۇل كۇنى پولياكوۆ وتريادىنا «اللا-اللا»، – دەپ 600-دەي ادام توپتاسىپ شابۋىل جاسايدى. وسى كۇنى سۇلتانبەك شولاقۇلىنىڭ (قۇجاتتاردا سۇلتانبەكتىڭ «شالاقۇلى» دەگەن سويى – «شولاقۇلى» دەپ قاتە جازىلىپ كەتكەن) توڭىرەگىنە توپتاسقان كوتەرىلىسشىلەر سانى 2000-عا جەتكەن. كوتەرىلىسشىلەردىڭ كوبەيە ءتۇسۋىنىڭ سەبەبى: تۇركىستان اۋدانىنىڭ «قۋاشىق» تاۋى اينالاسىنداعى 9,10,11 اۋىلدار ادامدارىنىڭ كوتەرىلىسشىلەر قاتارىنا قوسىلۋىمەن تۇسىندىرىلەدى. (سوندا. 471-ءىس، 243 پ. ت.وماربەكوۆ. 110 بەت. زوبالاڭ. الماتى، «سانات» – 1994ج)

بۇدان ءارى قاراي، سوزاق كوتەرىلىسىن زەرتتەۋشى تاريحشى عالىم ت.وماربەكوۆ: «سۇلتانبەك 13 اقپاندا قۋاشىقتى قورشاۋعا شاعىن كۇش قالدىرىپ ءوزى قالعان جاساعىمەن سوزاققا قاراي شەگىنگەن. ءدال سول كۇنى وگپۋ قىزمەتكەرى نيكيتەنكو باسقارعان كوممۋنارلار وتريادى سوزاققا باسىپ كىرگەن», – دەيدى. (ت.وماربەكوۆ. 111 بەت. زوبالاڭ. الماتى، «سانات» – 1994ج)

زەرتتەۋ ەڭبەكتە كورسەتىلگەن وگپۋ – ءبىر كەزدەردە چك، نكۆد كەيىننەن كگب بولىپ، ءتۇرلى كەزەڭدە اتى وزگەرىپ وتىرعان قاۋىپسىزدىك كوميتەتى. دەمەك، پروفەسسور ت.وماربەكوۆ سوزاق كوتەرىلىسى تۋرالى تاريحي قۇجاتتاردى قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مۇراعاتىنان الىپ وتىر. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز، اۆتور ءوز ەڭبەگىندە: «وگپۋ قۇجاتتارىندا»، «وگپۋ قۇجاتتارىنا سەنسەك»، «471-ءىس، 227 پ» دەپ جازىپ، ءىستىڭ ءدال قاي مۇراعاتتان الىنعان انىقتاپ كورسەتپەپتى. ءبىز مۇنى تاريحي زەرتتەۋ ەڭبەكتىڭ ۇلكەن ءبىر كەمشىل تۇسى دەپ باعالادىق.

ءبىز ءسوز باسىندا سوزاق كوتەرىلىسى تۋراسىنداعى تاريحي قۇجاتتاردى – حالىق جادىندا ساقتالىپ قالعان سوزاق كوتەرىلىسى تۋرالى ەستەلىكتەرمەن سالىستىرۋدى باستى نازاردا ۇستايمىز دەپ جازىپ ەدىك. وسى سوزىمىزگە وراي كەيبىر اعايىن: «وسىدان 96 جىل بۇرىن بولعان سوزاق كوتەرىلىسى تۋرالى مۇراعاتتىق-تاريحي قۇجاتتاردى حالىق جادىندا ساقتالىپ قالعان ەستەلىكتەرمەن سالىستىراتىنداي سەن كىمسىڭ؟»، – دەرى بەك مۇمكىن. ورىندى ءسوز، زاڭدى سۇراق...

سوندىقتان اۆتور تۋرالى بىرەر ءسوز...

مەنىڭ اكەم ماحانوۆ دۇيسەباي «شۋ بويىنىڭ» تومەنگى ساعاسىنا ورنالاسقان سوزاق اۋدانىنىڭ «جۋانتوبە» سوۆحوزىندا مال جايىپ، سول جەردەن زەينەتكە شىقتى. قىرعىز الاتاۋىنان باستاۋ الىپ، بەتپاقتىڭ شولىنە ءسىڭىپ كەتەتىن شۋ وزەنى بويىنا ورنالاسقان قازىرگى تۇركىستان وبلىسى، سوزاق اۋدانىنىڭ «جۋانتوبە» ، «تاستى»، «شۋ» ەلدى مەكەندەرى مەن بۇگىنگى جامبىل وبلىسى، سارىسۋ اۋدانىنىڭ «شىعاناق»، «قامقالى»، «جايلاۋكول» اۋىلدارى ورنالاسقان ايماقتى ءبىزدىڭ ەل – «شۋ بويى» دەپ اتايدى.

مىنە وسى ەكى وبلىسقا قاراستى «شۋ بويى» ايماعىنا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى – سوزاق كوتەرىلىسى ءۇشىن قۋدالاۋعا ۇشىراپ، شەت جۇرتقا اۋا كوشىپ، سوڭىرا «شۋ بويىندا» سوعىستان كەيىن جاڭا اشىلعان سوۆحوزدارعا ورنالاسقان تاما جۇرتىنىڭ ۇرپاقتارى بولاتىن.

شۋ بويىندا ءوسىپ، ەر جەتكەن بىزدەر سوزاق كوتەرىلىسى تۋرالى نە ءتۇرلى اڭگىمەلەردى شالداردان بالا كۇنىمىزدەن ەستىپ وستىك. ول كەزدە ەكى شالدىڭ باسى قوسىلسا ءبىرىنشى ايتاتىنى – سوزاق كوتەرىلىسى، سودان كەيىنگى تاقىرىپ – كوتەرىلىستەن سوڭ قۋدالانىپ، تۋعان ەلدەن اۋا كوشكەن تۇستاعى جول ازابى مەن شەت جۇرتتا كورگەن ءومىر تالقىسى. قازىر ويلاسام مەن باقىتتى ەكەنمىن. سەبەبى، «اللاحۋ» دەپ اتالاتىن سوزاق كوتەرىلىسىنە قاتىسقان  قوشقارباي، سارباس، ماقاش قاريالاردىڭ كوزىن كوردىك، اڭگىمەلەرىن تىڭدادىق. سوزاق كوتەرىلىسىنە قاتىسقانى ءۇشىن ەلدەن اۋا كوشىپ، شەت جۇرتتى پانالاعان بۇل كىسىلەر – «جۋانتوبە» سوۆحوزىنا سوعىستان كەيىنگى قىرقىنشى جىلداردىڭ سوڭى مەن ەلۋىنشى، الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا كەلىپ ورنالاسقان. بۇل ايتىلعان ءۇش كىسى دە 1970 جىلداردىڭ سوڭعى جارتىسىندا «جۋانتوبە» سوۆحوزىندا قايتىس بولدى.

«اللاحۋعا» قاتىسقان قوشقارباي، سارباس، ماقاش قاريالاردىڭ اياعىن الىپ، «جۋانتوبەدە» عۇمىر كەشكەن مەنىڭ اكەم دۇيسەباي، مولداعالي، اقشال، ساتاي، قۋانىشباي، جولدىبەك دوسىمنىڭ تۋعان ناعاشى اجەسى جادىرا اجە (نەمەرەلەرى ول كىسىنى قىزىلكوز اجە دەيتىن) قۋاندىق، شەكە، اجەنتاي، ءاميت، ماۋلەن اقساقالداردىڭ دا سوزاق كوتەرىلىسى حاقىندا ايتىلعان نە ءتۇرلى  اڭگىمەلەرى  ەرتە كۇننەن قۇلاعىمىزعا ءسىڭدى، كوكىرەگىمىزدە جاتتالىپ قالدى. جوعارىدا اتى اتالعان كىسىلەردىڭ ىشىندە ماقاش قاريا عانا تاراقتى، ال، وزگەسى تۇگەل تاما رۋىنان بولاتىن. بۇل كىسىلەردىڭ ۇرپاقتارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن سوزاق وڭىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.

جوعارىداعى كىسىلەردىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەۋدەگى نەگىزگى ماقساتىمىز – وسى كىسىلەر ارقىلى كەيىنگىلەرگە جەتكەن سوزاق كوتەرىلىسى حاقىنداعى اڭگىمەلەردى – سوزاق كوتەرىلىسى تۋرالى مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردا ساقتالىپ قالعان تاريحي قۇجاتتارمەن سالىستىرۋ بولاتىن. «سوزاق كوتەرىلىسى حاقىندا» ماقالا جازۋىمىزدىڭ ءوزى دە وسى نيەتتەن تۋىنداعان-دى.

بۇرىن مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردا «قۇپيا» بەلگىسىمەن ساقتالىپ، تاۋەلسىزدىكتەن سوڭ جارياعا شىققان تاريحي قۇجاتتاردى كورگەن كەيبىرەۋلەر: «ءو-ي-ي، بۇرىنعى تاريح جالعان، ءبارى وتىرىك بولىپ شىقتى»، – دەپ، جەر-الەمدى باسىنا كوتەرىپ ءجۇر.

مەنىڭشە بۇل ۇشقارى پىكىر. تاريح – حالىقتىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى. سوندىقتان ول جولدىڭ كەيبىر تۇستارى بۇرمالانۋى مۇمكىن. بىراق، تۇتاس تاريحتىڭ وتىرىك بولىپ شىعۋى مۇمكىن ەمەس.

مىسالى: سوزاق كوتەرىلىسى!

قۇجاتتاردا كوتەرىلىستىڭ كەيبىر تۇستارى بۇرمالانسا بۇرمالانعان شىعار. الايدا، سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ تۇتاس تاريحىن ەشكىم دە جوققا شىعارا الماسى حاق!

تاريحتى حالىقتىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى دەسەك تە، سول جولدىڭ بۇرالاڭعا سالىنباي ءتۇزۋ بولعانىنا نە جەتسىن! سوندىقتان دا، سوزاق كوتەرىلىسى تۋرالى مۇراعاتتىق-تاريحي قۇجاتتاردى، «ەسكى قۇلاق، ەستى شالداردىڭ» ءبىز ەستىگەن اڭىگەمەلەرىمەن سالىستىرا زەرتتەۋدى نىسانالى ماقسات ەتكەنىمىزدى جوعارىدا اتاپ وتتىك.

جوعارىداعى زەرتتەۋلەردە كورسەتىلگەن تاريحي-قۇجات – ەكىنشى جەدەل حاتتاعى: «سارىسۋدان كەلگەن باي-يشان باندالارى 7 اقپاندا سوزاقتى باسىپ الدى», – دەگەن اقپارات – تاريحي شىندىق. (شىمكەنت وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ءارحيۆى، ق 29, ج 1, 608 ءىس. مۇحاممەدجان رۇستەموۆ. 10-11 بەت، «سوزاق قاسىرەتى»، «شىمكەنت قالالىق باسپاحاناسى»، 1993.)

ءبىز بۇل اڭگىمەنى جۋانتوبەنىڭ شالدارىنان بالا كۇنىمىزدەن ەستىپ وستىك. ولاردىڭ ايتۋىنشا، سوزاق كوتەرىلىسى – جامبىل وبلىسى، سارىسۋ اۋدانىنىڭ تامالارىنىڭ ۇيىمداستىرۋىنان باستاۋ العان. ول كەز – «وبلىس»، «اۋدان» دەگەن ايماقتىق اكىمشىلىك ءبولىنىس تۋرالى تۇسىنىك حالىق اراسىندا ورنىعا قويماعان ۋاقىت. 1928 جىلى سوزاق، سارىسۋ اۋداندارى ءبىر ۋاقىتتا قۇرىلادى دا، ارقادان كوشىپ كەلگەن تامالار وسى ەكى اۋدانعا ءبولىپ ورنالاستىرىلادى. ايتپاعىمىز: ارقادان كەلگەن تامالاردى ەكى وبلىستىڭ ەكى اۋدانىنا ءبولىپ ورنالاستىرىلۋىندا دا – تامالار بىرىگىپ كەتپەسىن دەگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇيتىرقى ساياساتى جاتقان سەكىلدى. قىس – قىستاۋدا سارىسۋلىق تامالار «مويىنقۇمدى» مەكەندەسە، سوزاقتىڭ تامالارى «مويىنقۇمنىڭ» تاۋسىلىپ بىتەر تۇسى – «كوكشەنىڭ» قۇمىن مەكەندەپتى. ول تۇستاعى تامالاردا «سوزاق»، «سارىسۋ» دەپ اتالعان، جوعارىدا ەسكەرتىپ وتكەنىمىزدەي ايماقتىق ءبولىنىس  –  «اۋدان» تۋرالى تۇسىنىك بولماسا كەرەك.

بۇل ماسەلەگە جەتە كوڭىل ءبولىپ وتىرعان سەبەبىمىز: سوزاق كوتەرىلىسى سارىسۋدان باستاۋ الدى»، – دەگەن ءسوزدى، ءبىزدىڭ كەيبىر سوزاقتىق ازاماتتارىمىز ونشالىق حوش كورە قويمايدى. كورپەنى اركىم وزىنە قاراي تارتقىسى كەلەتىن سەكىلدى...

ءبىرىنشى جەدەل حاتتا كورسەتىلگەن: «اۋليە-اتادان 30 ادامنان قۇرالعان وترياد كەنتارال باعىتىنا كەتتى. بۇل وتريادتىڭ مىندەتى – توسقاۋىل قويىپ، كەيبىر بانديتتەردى تۇتقىنداۋ»، – دەگەن جولدار – (شىمكەنت وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ءارحيۆى، ق 29, ج 1, ءىس 608. مۇحاممەدجان رۇستەموۆ. 42 بەت، «سوزاق قاسىرەتى»، «شىمكەنت قالالىق باسپاحاناسى»، 1993.) كوتەرىلىستىڭ سارىسۋدان باستاۋ العانىنا انىق دالەل.

سارىسۋداعى تامالار كوتەرىلىسىن ۇيىمداستىرۋشىلار: جانتورە يمانوۆ – رۋى جوگى تاما-تولەپ، تاپالاي يساتاەۆ – رۋى جوگى تاما-قىرىقبويداق. ايتقىمىز كەلگەنى: سارىسۋ تامالارىنىڭ كوتەرىلىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ باستاۋىندا تۇرعان جانتورە يمانوۆتىڭ ەسىم-سويى قۇجاتتاردا «جانتەمىر يشانوۆ» بولىپ قاتە جازىلىپ ءجۇر.

جەدەل حاتتا كورسەتىلگەن «كەنتارال» – سول كەزدە جاڭادان قۇرىلعان سارىسۋ اۋدانىنىڭ قىسقى ورتالىعى. ال اۋداننىڭ جازعى ورتالىعى – قازىرگى ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىنا قاراستى «اقكەڭسە» دەگەن جەردە ورنالاسقان بولاتىن. سول تۇتاستاعى سارىسۋ اۋدانىنىڭ حالقى تەك قانا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقاندىقتان دا، اۋداندا جازعى جانە قىسقى ەكى ورتالىق بولعان سىڭايلى. 1930 جىلدارداعى جامبىل وبلىسى، سارىسۋ اۋدانىنىڭ قىسقى ورتالىعى كەنتارال – قازىرگى سارىسۋ اۋدانى، «شىعاناق» اۋىلىنان باتىسقا قاراي 15-20 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسسا كەرەك.

ءبىرىنشى جەدەل حاتتاعى اليە-اتادان كەنتارال باعىتىنا كەتكەن وترياد تۋرالى: «بۇل وتريادتىڭ مىندەتى توسقاۋىل قويىپ، بانديتتەردى تۇتقىنداۋ»، – دەگەن سوزدەردىڭ دە وزەگىندە تاريحي شىندىق جاتىر. سەبەبى، ءبىزدىڭ شالدار: «قىزىل اسكەرلەر جولىن بوگەسە كەرەك، سارىسۋدان كەلەر كومەك سوزاققا جەتە الماپتى»، – دەپ ايتىپ وتىراتىن.

بايقاعانىمىز: سوزاق كوتەرىلىسى تۋرالى م.رۇستەموۆ پەن ت. وماربەكوۆتەر ەڭبەگىندەگى مۇراعاتتىق-تاريحي قۇجاتتار مەن ءبىزدىڭ شالداردىڭ اڭگىمەسىندەگى كوتەرىلىسشىلەردىڭ سۋىندىق اسۋىندا يساەۆ وتريادىمەن اتىسقانىنا دەيىنگى وقيعالارى بىردەي، ءبىر باعىتتا، ورىستەس بولىپ كەلەدى دە، سۋىندىق اسۋىنداعى اتىس – ءبىزدىڭ شالداردىڭ اڭگىمەسىندە باسقا، ال، وگپۋ قۇجاتتارىندا مۇلدەم باسقاشا تۇردە باياندالادى.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك: م.رۇستەموۆ پەن ت.وماربەكوۆتىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندەگى، وگپۋ قۇجاتتارى بويىنشا: سۋىندىق اسۋىنداعى اتىستا وترياد كومانديرى يساەۆ اۋىر جارالانىپ، 6 كوممۋنيست ولەدى دە، قىزىل اسكەرلەر 30 شاقىرىمداي كەيىن شەگىنىپ، «قۋاشىق» دەگەن جەردە 500-600-گە تارتا ادامنان تۇراتىن كوتەرىلىسشىلەرمەن ءۇش تاۋلىك بويى اتىسادى. وسى ءۇش تاۋلىكتىڭ ىشىندە قۋاشىقتىڭ اينالاسىنداعى تۇركىستان اۋدانىنا قاراستى 9,10,11 – اۋىل تۇرعىندارى ەسەبىنەن سۇلتانبەك باستاعان كوتەرىلىسشىلەر سانى 2000-عا (ەكى مىڭ) دەيىن كوبەيەدى. 12 اقپان كۇنى يساەۆ وتريادىنا جالپى سانى 33 ادامنان تۇراتىن پولياكوۆ باسقارعان تۇركىستاننان شىققان قىزىلوردا وتريادى كومەككە جەتىپ ۇلگەرەدى. يساەۆ اۋىر جارالانۋ سەبەپتى، وترياد باسشىلىعىن پولياكوۆ ءوز قولىنا العان. 13 اقپاندا سۇلتانبەك قۋاشىقتى قورشاۋعا شاعىن كۇش قالدىرىپ ءوزى قالعان جاساعىمەن سوزاققا قاراي شەگىنەدى. ءدال سول كۇنى ياعني 13 اقپاندا نيكيتەنكو باسقارعان كوممۋنارلار وتريادى سوزاققا باسىپ كىرەدى. (227-228 پ. ت.وماربەكوۆ. 108-109 بەت. زوبالاڭ. الماتى، «سانات» -1994ج)

 ءبىرىنشى ءبولىمنىڭ سوڭى

(جالعاسى بار)

 نۇرعالي ماحان

Abai.kz