بۇل مونۋمەنت سىرتتاي قاراپايىم قالالىق جوبا كورىنگەنىمەن، ءىس جۇزىندە ءوڭىر گۋبەرناتورى گەورگي فيليمونوۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ءارى قالا بيۋدجەتىنىڭ قارجىسىنا ورناتىلىپ وتىر.ونىڭ اشىلۋ راسىمىنە وبلىس باسشىسىمەن بىرگە رەسەيلىك بيلىككە جاقىن «تۇنگى قاسقىرلار» موتوكلۋبىنىڭ جەتەكشىسى الەكساندر زالدوستانوۆ پەن ءتۇرلى بيلىكشىل پارتيالاردىڭ جاقتاستارى ارنايى قاتىسقان. گۋبەرناتور فيليمونوۆ ستالين مەن ءبارديندى «چەرەپوۆەتستى ءىرى ونەركاسىپ ورتالىعىنا اينالدىرعان ەرەكشە تاريحي تۇلعالار» دەپ ماقتاپ، ءتىپتى بولاشاقتا قالا كوشەلەرىنىڭ بىرىنە ءستاليننىڭ ەسىمىن بەرۋ يدەياسىن دا قىزۋ قولدايتىنىن ايتتى.

ستالينگە اشىلعان ەسكەرتكىشتەر سانى قانشا؟

جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، 2024 جىلدىڭ اياعىنان بەرى بۇل ۆولوگدا وبلىسىنىڭ وزىندە اشىلىپ وتىرعان ءتورتىنشى ەسكەرتكىش. وكىنىشكە قاراي، بۇل ءۇردىس تەك ءبىر ايماقپەن شەكتەلمەيدى. كەيىنگى جىلدارى رەسەيدىڭ باسقا دا وڭىرلەرىندە وسىنداي مونۋمەنتتەردىڭ سانى كۇن ساناپ ارتىپ كەلە جاتىر.

جالپى سوڭعى جىلدارى رەسەيدە ءستاليندى ۇلىقتاۋ، كەڭەس وداعىن دارىپتەۋ ءۇردىسى وتە قاتتى بەلەڭ الىپ، قارقىندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىپ جاتقانىن تەك ءسوز جۇزىندە ەمەس، ناقتى قادامدار مەن ورناتىلىپ جاتقان ەسكەرتكىشتەردىڭ سانىنان-اق انىق كورۋگە بولادى. ماسەلەن، سوڭعى 5 جىلدىڭ وزىندە رەسەي اۋماعىندا يوسيف ستالينگە ارنالعان 30-دان استام جاڭا ەسكەرتكىش پەن بيۋست ورناتىلعان.

اسىرەسە بۇل ۇدەرىس 2024–2025 جىلدارى ەرەكشە قارقىن الىپ، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى جەڭىستىڭ مەرەيتويلارى قارساڭىندا ونىڭ اۋقىمى ءتىپتى كەڭەيە تۇسكەن. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، 2022 جىلى 2 جاڭا ەسكەرتكىش اشىلسا، 2023 جىلى 3 ەسكەرتكىش اشىلعان. ال 2024 جىلى 6 ەسكەرتكىش بوي كوتەرگەن. 2025 جىلدىڭ قاڭتار مەن مامىر ايلارىنىڭ وزىندە رەسەيدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە كەمىندە 9 جاڭا ەسكەرتكىش اشىلىپ، جىل سوڭىنا قاراي بۇل كورسەتكىش شامامەن 17 مەموريالدىق نىسانعا جەتىپ جىعىلعان. سونىمەن قاتار 2026 جىلدىڭ باسىنان بەرى دە بۇل ءۇردىس توقتاعان جوق.

رەسەي ستالين تۇلعاسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ۇلىقتاۋدا

بۇل قاتاردا 2025 جىلى ماسكەۋدەگى تاگانسكايا مەترو ستانتسياسىندا ءستاليننىڭ بارەلەفىنىڭ قايتا ورناتىلۋى ەڭ ۇلكەن رەزونانس تۋدىرعان وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل بارەلەف العاش رەت 1950 جىلى قويىلىپ، كەيىن حرۋششەۆتىڭ دەستالينيزاتسيا ساياساتى كەزىندە الىنىپ تاستالعان ەدى. ونىڭ اراعا 60 جىلعا جۋىق ۋاقىت سالىپ قايتا قالپىنا كەلتىرىلۋى – رەسەيدە ستالين تۇلعاسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ۇلىقتاۋعا بار كۇشتىڭ جۇمسالىپ جاتقانىن كورسەتەدى.

تاريحشىلار مەن زەرتتەۋشىلەر بۇل قادامدى تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ەمەس، ناقتى ءبىر يدەولوگيالىق ساياسات رەتىندە باعالايدى. ال رەسەيلىك بيلىكتىڭ بۇل ارەكەتتەرى حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇلكەن سىنعا ۇشىراۋدا. پولشا، ليتۆا، لاتۆيا جانە ەستونيا سياقتى مەملەكەتتەر: «رەسەي ستالين جاساعان اۋىر قىلمىستاردىڭ تاريحي جادىن سانالى تۇردە وشىرۋگە تىرىسىپ جاتىر»، - دەپ ايىپتادى.

پۋتين ستالين تۋرالى نە دەيدى؟

ال رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ ستالين تۋرالى ۇستانىمى مەن ايتقان مالىمدەمەلەرى دە بۇل ساياساتتىڭ وزەگىن ايقىن اشىپ كورسەتەدى. پۋتين ءستاليندى تولىقتاي اقتاۋدان سىرت اينالعانىمەن، ونىڭ ساياساتىن اسىرەسە كەڭەس وداعىنىڭ يندۋستريالانۋى مەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى جەڭىسى كونتەكسىندە ۇنەمى جوعارى باعالايدى.

پۋتين ءبىر سوزىندە: «ستالينگە شەكتەن تىس شۇيلىگۋ – كەڭەس وداعى مەن بۇكىل رەسەيگە قارسى جاسالعان ارەكەتپەن بىردەي»، - دەپ ايتقانى ەسىمىزدە. پۋتين بۇعان دەيىن ءستاليننىڭ رەپرەسسيالارىن «كەشىرۋگە بولمايتىن قىلمىس» دەپ اتاعانىمەن، سوڭعى جىلدارى رەسمي ساياساتتا كەڭەستىك كەزەڭنىڭ جەتىستىكتەرىنە، اسىرەسە ۇلى جەڭىستىڭ رولىنە باسىمدىق بەرىلىپ، ءستاليننىڭ بەينەسى بارا-بارا وڭ قىرىنان ناسيحاتتالا باستادى.

ستالين قازاقتى قىرعان – قانىشەر!

ال بۇل ۇردىسكە قازاق قوعامىنىڭ كوزقاراسى مەن ۇستانىمى قاتاڭ تەرىس سيپاتتا ەكەنى بەلگىلى. ويتكەنى تاريحشىلاردىڭ باعالاۋىنشا، ستالين بيلىگى كەزىندە كەڭەس وداعىندا ميلليونداعان ادام ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. وسى زۇلماتتان جاپا شەككەندەردىڭ اراسىندا سوۆەت وكىمەتى مالىن تارتىپ الىپ، اشتان قىرىلعان، «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان ايدار تاعىلىپ ايدالعان نەمەسە اتىلعان قازاقتار ميلليونداپ ەسەپتەلەدى. ستاليندىك ساياسات قازاق حالقىنىڭ باسىنا قارالى كۇن اكەلىپ، ورنى تولماس تراگەدياعا ۇشىراتتى، جاپپاي اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىن سالدارىنان ميلليونداعان ادام ناقاقتان-ناقاق قىرىلىپ، اتامەكەنىنەن ايىرىلىپ، باسقا ەلدەرگە بوسىپ كەتتى. سوۆەت وكىمەتى كەزىندەگى بۇل اۋىر قاسىرەتتىڭ زاردابىن تارتىپ، جاقىندارىنان ايىرىلعان جانداردىڭ ۇرپاقتارى بۇل تاريحي تراگەديانى ەشقاشان ۇمىتپاق ەمەس.

سوندىقتان دا سولتۇستىكتەگى كورشىلەرىمىزدىڭ سونداي قانتوگىس پەن زۇلماتتى ۇيىمداستىرعان تۇلعانى قايتادان ۇلىقتاپ، ونىڭ ەسكەرتكىشتەرىن جاپپاي اشىپ جاتۋى – قازاق قوعامىندا ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى. بۇل جاعداي رەسەي بيلىگىنىڭ ساناسىندا جاڭا يمپەرياليزم دەرتى مەن وتكەن كۇندەردى اڭساۋ ساعىنىشى ابدەن دەندەپ كەتكەنىن، ولاردىڭ ءوز تاريحىنداعى قاراڭعى بەتتەردى قايتادان اقتاۋعا تىرىسىپ جاتقانىن انىق كورسەتىپ وتىر.

Abai.kz