قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگىنە!

كوشىرمەسى:

• قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى، مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى بالاەۆا ايدا عالىمقىزىنا،
• قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى سۇلەيمەنوۆا جۇلدىز دوسبەرگەنقىزىنا،
• قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنا،
• قازاقستان رەسپۋبليكاسى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ءبىلىم مازمۇنىن ساراپتاۋ ورتالىعىنا،
• بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا!

اشىق حات

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مەكتەپ باعدارلاماسى بىرنەشە رەت تۇبەگەيلى وزگەردى. 1996 جىلى «جاڭا بۋىن وقۋلىقتارىن دايىنداۋ مەن باسىپ شىعارۋ تۇجىرىمداماسى» (قر ۇكىمەتىنىڭ 1996 جىلعى 25 قىركۇيەكتەگى №1171 قاۋلىسى) ارقىلى كەڭەستىك بىرىڭعاي وقۋلىقتاردان باس تارتىپ، ۇلتتىق مازمۇنعا نەگىزدەلگەن وتاندىق وقۋلىقتار جۇيەسىنە كوشتىك. 2004 جىلى (قر پرەزيدەنتىنىڭ 2004 جىلعى 11 قازانداعى №1459 جارلىعى) 12 جىلدىق وقىتۋ مودەلىنە دايىندىق باستالدى. ال 2016 جىلى (قر پرەزيدەنتىنىڭ 2016 جىلعى 1 ناۋرىزداعى №205 جارلىعى، قر بعم 2016 جىلعى 23 قاراشاداعى №668 بۇيرىعى نەگىزىندە) قازىرگى «جاڭارتىلعان مازمۇنداعى» باعدارلاما قولدانىسقا ەنگىزىلدى.

سوڭعى رەفورماعا ون جىل ۋاقىت بولدى. ءدال وسى ۋاقىت ىشىندە عىلىمي قاۋىم مەن تاجىريبەلى ادىسكەر-ۇستازدار بۇل جاڭارتىلعان باعدارلامانىڭ كەمشىلىگىن ايتۋمەن كەلەدى:

ب.قاپالبەك (ادەبيەتتى جۇيەسىز وقىتۋ كىمگە قاجەت؟ «قازاق ادەبيەتى» گازەتى. 26.01.2018) https://qazaqadebieti.kz/13546/debietti-zh-jesiz-o-ytu-kimge-azhet

ج.دادەباەۆ (قازاق ادەبيەتى ءپانىنىڭ جاڭارتىلعان باعدارلاماسى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتى. 09.03.2018) https://qazaqadebieti.kz/13936/aza-debieti-p-nini-zha-artyl-an-ba-darlamasy

ج.داۋلەتبەكوۆا (قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىندا كەمشىلىك كوپ. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى. 13.06.2018) https://egemen.kz/article/170353-qazaq-tili-panininh-dganhartylghan-oqu-baghdarlamasynda-kemshilik-kop

ب.جۇماقاەۆا (ادەبيەت ءپانىن قالاي وقىتىپ ءجۇرمىز؟ «قازاق ادەبيەتى» گازەتى. 01.12.2020) https://qazaqadebieti.kz/27182/debiet-p-nin-alaj-o-ytyp-zh-rmiz

ب.قاپالبەك (جاڭارتىلعان باعدارلامانىڭ بەس كەمشىلىگى. «abai.kz» اقپاراتتىق پورتالى. 02.06.2025) https://abai.kz/post/199594

بۇل ماسەلە الەۋمەتتىك جەلىدە، ءبىلىم جۇيەسىنە قاتىستى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى جيىنداردا سان مارتە كوتەرىلدى، كوتەرىلىپ كەلەدى. وكىنىشكە قاراي، وسى ۋاقىتقا دەيىن ايتىلعان سىن باعدارلامانى وزگەرتۋگە الىپ كەلگەن جوق. 2017 جىلدان بەرى جاڭارتىلعان باعدارلاما 7-سىنىپتان باستاپ ساتىلاي ەنگىزىلىپ، قازىر مەكتەپ تولىقتاي وسى قاتە باعدارلامامەن وقىپ كەلەدى.

اسحات ايماعامبەتوۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى بولىپ تۇرعان 2019 جىلدىڭ 13 ماۋسىمىنان بەرى وقۋ باعدارلاماسىنا قاتىستى بىرقاتار ماسەلەلەر اشىق كوتەرىلدى. 2021 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى: وقىتۋ ماسەلەلەرى جانە جاڭا كوزقاراس» اتتى رەسپۋبليكالىق مۇعالىمدەر سەزىندە ايماعامبەتوۆ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىن مىندەتتى تۇردە جاڭارتۋ كەرەكتىگىن مالىمدەدى. سەزدە مۇعالىمدەر وقىتىلاتىن شىعارمالار ءتىزىمىنىڭ تولىق ەمەستىگىن، گرامماتيكانى وقىتۋ جۇيەسىنىڭ شاشىراڭقىلىعىن، جاس ەرەكشەلىكتەرىن جەتكىلىكسىز ەسكەرگەندىگىن جانە باعدارلاما ماقساتتارىنىڭ ناقتىلانباعانىن كوتەردى. مينيستر بۇل ماسەلەلەردى مويىنداپ، «ەڭ باستى ماسەلە – وسى ەكى ءپاننىڭ وقۋ باعدارلاماسىن جاڭارتۋ بولاتىن. قازاق ادەبيەتىنىڭ مازمۇنى بولسىن، قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مازمۇنى بولسىن، جەتىلدىرەتىن تۇستارى بار. وقۋ باعدارلاماسىنىڭ ماقساتتارىن قايتا قاراۋ كەرەك» دەپ اتاپ ءوتتى. مينيستر مۇعالىمدەردىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرىلەتىنىن، جۇمىس توپتارى قۇرىلىپ، ماسەلەلەردى سول جىلى شەشۋ كەرەكتىگىن ايتتى.

2022 جىلدىڭ 3 اقپانىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ اپپارات جينالىسىندا ايماعامبەتوۆ تاعى دا وسى ماسەلەنى كوتەرىپ، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنىڭ وقۋ باعدارلاماسى بيىل مىندەتتى تۇردە جاڭارتىلاتىنىن رەسمي تۇردە مالىمدەدى. ول وقىتىلاتىن شىعارمالار، گرامماتيكا جۇيەسى، جاس ەرەكشەلىكتەرى جانە باسقا دا ماسەلەلەردى مۇعالىمدەر كوتەرگەنىن ەسكە سالىپ، «وسى ماسەلەلەردى شەشۋدى ءارى قاراي جالعاستىرۋ كەرەك. مۇنى وسى جىلى مىندەتتى تۇردە تولىق شەشۋىمىز كەرەك» دەپ قورىتىندىلادى.

ايماعامبەتوۆتىڭ بۇل ۇستانىمى جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنى ەنگىزىلگەننەن كەيىن پايدا بولعان سىن-ەسكەرتپەلەرگە جاۋاپ رەتىندە قابىلدانعان ەدى. كەيىن مينيستر 2023 جىلى ءماجىلىس دەپۋتاتى بولىپ، ورنىنا عاني بەيسەمباەۆ 2023 جىلدىڭ 4 قاڭتارىندا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدى.

ول وقۋ باعدارلاماسىنا قاتىستى وزگەرتۋلەرگە اسا ۇستامدىلىقپەن قارادى. ع.بەيسەمباەۆ «وقۋ باعدارلاماسىنا وزگەرىس ەنگىزە سالۋ وڭاي شارۋا ەمەس» دەپ بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. ول ءبىلىم مازمۇنى مەملەكەتتىك ستاندارتتان باستالىپ، ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسى مەن وقۋلىقتارعا دەيىنگى ۇزاق تىزبەكتى قامتيتىنىن، بۇل پروتسەسس كەمىندە 1,5-2 جىلعا سوزىلاتىنىن ءتۇسىندىردى. اسىعىس وزگەرىستەرگە جول بەرمەۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى.

2024 جىلدىڭ قازان ايىندا ع.بەيسەمباەۆ 2026 جىلدان باستاپ جاڭا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ەنگىزىلەتىنىن مالىمدەدى. ول مۇنى «ءجيى وزگەرۋ ەمەس، زاڭدى قۇبىلىس» دەپ باعالادى جانە ءار 10 جىل سايىن بولاتىن قالىپتى جاڭارتۋ ەكەنىن ءتۇسىندىردى. بۇل جاڭا ستاندارت ەمەس، قولدانىستاعى باعدارلامانى شىڭداۋ بولىپ تابىلاتىندىعىن مالىمدەدى.

وسىلايشا، مينيستر ا.ايماعامبەتوۆ كەزىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنىڭ ناقتى كەمشىلىكتەرىن مويىنداپ، دەرەۋ جاڭارتۋدى تاپسىرسا، ع.بەيسەمباەۆ بارلىق پاندەردىڭ ءبىلىم مازمۇنىن 2026 جىلدان باستاپ جۇيەلى جانە ۇزاق مەرزىمدى تۇردە جاڭارتۋدى جوسپارلادى.

2026 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى، مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا مەكتەپ وقۋلىقتارىنا قاتىستى ماڭىزدى مالىمدەمە جاسادى. بالاەۆا قولدانىستاعى مەكتەپ وقۋلىقتارى مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەرگە جۇرگىزىلگەن تالداۋ ناتيجەسىندە 700-دەن استام ەسكەرتپە مەن قاتە انىقتالعانىن حابارلادى. ولاردىڭ قاتارىندا تەحنيكالىق جانە ستيلدىك كەمشىلىكتەر، دەرەكتىك قاتەلەر، مازمۇنعا سايكەس كەلمەيتىن يلليۋستراتسيالار، وقۋ باعدارلاماسىنا ساي كەلمەيتىن ماتەريالدار جانە ەسكىرگەن ادىستەمەلەر بار.

ۆيتسە-پرەمەردىڭ ايتۋىنشا، ەرەكشە الاڭداۋشىلىق تۋعىزاتىن تۇستار مىنالار: ۇلتتىق مازمۇنعا بەيىمدەلمەگەن ماتەريالداردىڭ قولدانىلۋى، ماتەماتيكا پانىندەگى قاتە انىقتامالار مەن ەسەپ شىعارۋ تاسىلدەرى، باعدارلامادا قاراستىرىلماعان شىعارمالاردىڭ ەنگىزىلۋى جانە تاريحي وقيعالارعا قاتىستى جاڭساق مالىمەتتەر. كەيبىر وقۋلىقتار توعىز جىل بويى ەلەۋلى وزگەرىسسىز پايدالانىلىپ كەلگەن. ا.بالاەۆا «بالانىڭ قولىنا تيەتىن ءاربىر وقۋلىق ساپالى، مازمۇنى ءدال، دەرەگى شىنايى جانە ۋاقىت تالابىنا ساي بولۋى كەرەك» دەپ اتاپ ءوتتى.

وسىعان بايلانىستى سۋ جاڭا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆانىڭ باسشىلىعىمەن مينيسترلىك وقۋلىقتاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاڭارتۋدى باستاپ كەتتى. جوسپار بويىنشا:

2026 جىلعى 30 تامىزعا دەيىن – 3 جانە 7-سىنىپ وقۋلىقتارى;

2027 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن – 4 جانە 9-سىنىپ وقۋلىقتارى;

2027 جىلعى 1 ساۋىرگە دەيىن – 8-سىنىپ وقۋلىقتارى جاڭارتىلاتىن بولدى.

مينيستر ا.بالاەۆانىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، باسپا وكىلدەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، قاتەلەردى جويۋ جانە ساپانى ارتتىرۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. وسىلايشا، ايدا بالاەۆا ماسەلەنى قوعامدىق دەڭگەيدە كوتەرسە، جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا ونى ءىس جۇزىندە شەشۋگە جەدەل كىرىستى.

بىراق وقۋلىقتاردى جاي قايتا باسۋ (پەرەيزدانيە) كەزىندەگى قاتەلەردى جويۋ جەتكىلىكسىز، سەبەبى ماسەلەنىڭ ءتۇپ-تامىرى باعدارلامانىڭ وزىندە جاتىر. ونى اسىرەسە، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە قاتىستى الدىڭعى ەكى ەكس مينيستر ءتۇسىنىپ، ىسكە كىرىسە باستاپ ەدى. سول بويىنشا ىستەلىپ جاتقان جۇمىستار كىلت توقتاپ، بۇگىنگىلەر وقۋلىقتارداعى قاتەلەردى جوندەۋمەن عانا جانە وقۋلىق مازمۇنىنا جاڭا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا تالاپتارىن كىرگىزۋمەن عانا شەكتەلمەك. بۇل سىرت كوزگە وقۋلىقتار جەتىلدىرىلىپ جاتقانداي كورىنگەنىمەن جوندەۋ، جەتىلدىرۋ جۇمىستارى نەگىزىنەن تەحنيكالىق، ستيلدىك جانە دەرەكتىك سيپاتتا عانا بولىپ وتىر. بۇل قاتەلەر جالاۋلاتپاي-اق فيزيكالىق جاعىنان توزعان وقۋلىقتاردى قايتا باسۋ بارىسىندا ونسىز دا رەت رەتىمەن جوندەلەتىن جۇمىستار. بىزگە كەرەگى – قولدانىستاعى قاتە جاڭارتىلعان باعدارلامانىڭ تۇبەگەيلى جاڭارعانى.

قولدانىستاعى باعدارلامانىڭ نەگىزىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىن وقىتۋ ناتيجە بەرمەيدى. ويتكەنى بۇل باعدارلمادا قاتە كوپ. ماسەلەن، قازاق ءتىلىنىڭ باعدارلاماسىن قارايىقشى:

ءبىرىنشى، ماقساتى جۇيەسىز، جەتكىلىكسىز قويىلعان: «جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە «قازاق ءتىلى» ءپانىن وقىتۋدىڭ ماقساتى – انا ءتىلىن قادىرلەيتىن، قوعامدىق ءمانىن تۇسىنەتىن تۇلعا قالىپتاستىرۋ، سونداي-اق قازاق ادەبي ءتىلى نورمالارىن ساقتاپ، دۇرىس قولدانا بىلۋگە، ەركىن سويلەسۋگە جانە ساۋاتتى جازۋعا ۇيرەتۋ» دەلىنگەن. ماقسات انىق قويىلماعان سوڭ، ونىڭ ارتىنداعى بارلىق ءىس قيسىق بولاتىنى بەلگىلى عوي. قازاق ءتىلى ءپانىن وقىتۋدىڭ ماقساتى انىق بولماعان سوڭ بۇگىنگى ناتيجە دە ماردىمسىز.

قولدانىستاعى باعدارلامانىڭ ەكىنشى كەمشىلىگى – وقۋ تاقىرىپتارى، «ميگراتسيا، كوشى-قون، جاستار مادەنيەتى، تابيعات جانە ەكولوگيا جانە ت.ب.» دەپ بەرىلگەن. لەكسيكالىق تاقىرىپتاردىڭ بۇلاي بەرىلۋىنىڭ ءمانى نەدە؟ جاڭارتىلعان باعدارلامانىڭ وزەگى وسىنداي لەكسيكالىق تاقىرىپتار ما؟ بۇل جاراتىلىستانۋ نەمەسە باسقا پاندەرگە ۇقساپ كەتكەن جوق پا؟ ەڭ باستىسى، ءبولىم تاقىرىپتارىن ءدال وسىلاي الۋدىڭ عىلىمي نەگىزى بار ما؟ بۇعان قۇزىرەتتى ورگانداردان ەشكىم انىق جاۋاپ بەرە الماي وتىر. جاۋاپتارى – بىرەۋ. «ەرتەڭ PISA باعالاۋى كەلگەندە ءدال وسىنداي تاقىرىپتار كەلىپ قالۋى مۇمكىن» دەگەن دولبار عانا.

دىبىستان ماتىنگە دەيىنگى ءتىل بىرلىكتەرىن الساق، دىبىستىڭ سانى بەلگىلى، ءتۇبىر جانە قوسىمشا مورفەمالاردىڭ سانى دا شەكتەۋلى، ساناۋلى. ءتىپتى تىلىمىزدەگى ءبىرتىلدى سوزدىكتىڭ  رەەسترىنە ەنەتىن بارلىق ءسوزدىڭ دە سانىن ساناپ شىعۋعا بولادى. ال تىلىمىزدەگى سويلەمدەردىڭ سانىن ساناۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءبىز ولاردى تيپتەيمىز: ءجاي سويلەم، قۇرمالاس سويلەم، جاقتى-جاقسىز، بولىمدى-بولىمسىز جانە ت.ب. سويلەمدەر. ءماتىن دە تۋرا سول سويلەمنىڭ سانى سياقتى كوپ. سويلەم سانى ميلليون بولسا، ءماتىننىڭ سانى ميلليارد. سوندىقتان مەكتەپتە وسىنداي ءتۇرلى-ءتۇرلى تاقىرىپتارمەن جۇمىس ىستەي بەرەيىك، بولاشاقتا سونىڭ ءبىرى PISA باعالاۋى كەزىندە ءتۇسىپ قالار دەگەن وي عىلىمي تۇجىرىمعا جاتپايدى. ەڭ سوراقىسى وسى تاقىرىپتاردىڭ مازمۇنى قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ ءبىلىم مازمۇنىنا جاتادى دەپ ويلايتىندار كوپ.

ءۇشىنشى كەمشىلىك – لەكسيكالىق تاقىرىپتاردىڭ گرامماتيكالىق تاقىرىپتارمەن ساباقتاستىقتا بولماۋى. وقۋلىقتاعى بەرىلگەن لەكسيكالىق تاقىرىپ ء(ماتىن) گرامماتيكالىق تاقىرىپتارمەن بايلانىسىپ جاتقاندا عانا ءبىلىم جۇيەلى بولادى. ونداعى تاقىرىپتار مەن ماتىندەر ءتىلدىڭ انىقتاماسىنا (200 انىقتاما) قاتىستى بولۋى كەرەك، سوندا عانا وقۋشى ءتىلدى، ونىڭ ماڭىزىن تەرەڭ ۇعىنادى. ەگەر پۋبليتسيستيكالىق جانە عىلىمي ستيلدەگى ماتىندەردە گرامماتيكالىق تاقىرىپتاردىڭ ءوزى تۇسىندىرىلسە، ءتىپتى كەرەمەت بولار ەدى. بۇنى بالا جۇيەلى قابىلدار ەدى.

قازىرگى باعدارلامادا گرامماتيكا جۇيەسىز، بەيبەرەكەت شاشىلىپ بەرىلگەن. بۇل شەشىمى وتە كۇردەلى، ءالى دە زەرتتەي تۇسەتىن وتە وزەكتى ماسەلە. لينگۆيستيكادا گرامماتيكا ءداستۇرلى، دەڭگەيلىك (فونەتيكا، لەكسيكا، ءسوزجاسام، مورفولوگيا، سينتاكسيس) جانە فۋنكتسيونالدىق (جۇمسالىمدى) گرامماتيكا بولىپ بولىنەدى. بۇنىڭ ەكەۋى دە لينگۆيستيكا ماماندىقتارىنا اكادەميالىق ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن وقىتىلادى. ال بىزگە كەرەگى – قولدانبالى گرامماتيكا. ياعني مەكتەپكە ءماتىندى تانۋعا جانە ونى تۋدىرۋعا، اسىرەسە ءماتىن تۋدىرۋ كەزىندە ونداعى نورمالاردىڭ بۇزىلۋىنىڭ الدىن الاتىن گرامماتيكا كەرەك. ءپاننىڭ ماقساتى – وقۋشىنى دۇرىس سويلەۋ مەن ساۋاتتى جازۋعا ۇيرەتۋ بولسا، ونىڭ كىلتى – گرامماتيكا. گرامماتيكانىڭ بۇل ءتۇرى وقۋشى ساناسىندا ءتۇرلى نورمالاردى ءبىلۋ ارقىلى كوپ قولدانىلۋ، كوپ داعدىلانۋ ارقىلى قالىپتاسادى.

بۇرىن فونەتيكا، لەكسيكا، مورفولوگيا، سينتاكسيستى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءار سىنىپتا وقىتاتىنبىز. جاڭا باعدارلامادا گرامماتيكالىق ماتەريالدار شيىرشىقتالىپ بەرىلگەندەي كورىنەدى، بىراق ونىڭ ءوزى جۇيەسىز، بەيبەرەكەت شاشىلىپ جاتىر. بۇل ءتىلدىڭ جۇيەسىن تۇسىنۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. جۇيەلى بەرىلمەگەن بىلىمنەن وقۋشىنىڭ پانگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى تومەندەيدى.

ءتورتىنشى كەمشىلىك – تىڭدالىم مەن ايتىلىم داعدىسىن بىرگە بەرۋ. ماتىنمەن جۇمىس ەكى بولىمنەن تۇرادى: ءماتىن تانۋ جانە ءماتىن تۋدىرۋ. ءماتىن تانۋ داعدىلارىنا وقىلىم مەن تىڭدالىم جاتاتىن بولسا، ءماتىن تۋدىرۋ داعدىلارىنا جازىلىم مەن ايتىلىم جاتادى. وسى قىرىنان قارايتىن بولسا، ەكەۋىن بىرگە قاراستىرۋ مۇلدە اقىلعا سىيمايتىن نارسە. دۇرىسىندا ءمəتىن تانۋ (وقىلىم-تىڭدالىم) مەن ءمəتىن تۋدىرۋ (ايتىلىم + جازىلىم) پاراللەل بەرىلۋى ءتيىس. تىڭدالىم (اۋديتوريادا اقپارات قابىلداۋ) مەن ايتىلىم (اۋىزشا سويلەۋ) داعدىلارى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى انىق. الايدا وقۋ ماقساتىندا ولاردىڭ بىرگە بەرىلۋى بۇل داعدىلاردىڭ جەكە-جەكە دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. وقۋشى تەك تىڭداپ ايتپايدى، جازادى دا. سونداي-اق تىڭداپ قانا ەمەس، وقىپ تا ايتۋعا بولادى. باعدارلاما جاساۋشىلار بۇنى ەسكەرمەگەن.

بەسىنشى كەمشىلىك. ءار ستيلگە ءتان تيپتىك ەرەكشەلىكتەر بار: قۇرىلىمىندا، مازمۇنىندا جانە ونداعى قولدانىلاتىن تىلدىك قۇرالدارىندا جانە ت.ب. باعدارلامادا ءماتىن تانۋ كەزىندە وسى ايتىلعانداردى مەڭگەرۋدى ماقسات ەتىپ قويامىز، ال داعدى قالىپتاستىرۋ كەزىندە ولاردى ۇلگىگە المايمىز. بۇل –دۇرىس ەمەس. ءماتىن تانۋ بارىسىندا وقۋشىعا وسىلاردى ۇلگىلەپ، وسىنداي جانردا ءماتىن تۋدىرۋ داعدىسىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن وقۋشى ءماتىندى تيپتەي ءبىلۋى، ءار ستيلگە ءتان جانرلاردىڭ سيپاتىن تانىپ، تالداي ءبىلۋى قاجەت. وسى داعدىعا اسا ءمان بەرىلۋى كەرەك. سوندا وعان ءماتىن ءتۇزۋ، ءماتىن تۋدىرۋ وڭايعا تۇسەدى

بىزدە اۋىزەكى ستيلدەن باسقا ستيلدەر تەك جازباشا نۇسقادا دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. بارلىق ءستيلدىڭ اۋىزشا نۇسقاسى دا بار ەكەنى بەلگىلى. ياعني قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ باستى ماقساتى ءماتىن تۋدىرۋ اۋىزشا جانە جازباشا تۇردە جۇزەگە اسادى. داعدى قالىپتاستىرۋ كەزىندە وسى ەكى ءتۇرىن دە ۇمج-دا انىق كورسەتىپ، جايدان كۇردەلىگە قاراي شيىرشىقتاي وتىرىپ قاتار الىپ ءجۇرۋىمىز كەرەك. ءپان بويىنشا وقۋشىعا بەرىلەتىن  ءبىلىمنىڭ ءمانى اۋىزشا-جازباشا ءماتىن تۋدىرۋ بولسا، وقۋ ۇردىسىندە سوعان جەتۋدىڭ جولى انىق كورىنىپ تۇرۋى كەرەك. بۇگىنگى قولدانىستاعى جاڭارتىلعان باعدارلامادا بۇل كەمشىن.

قازىر ءبىز فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىق دەگەندى كوپ ايتامىز. مۇنى ۇلت ۇستازى ا.بايتۇرسىنۇلى كەرەك ءبىلىم دەيدى. ءيا، مەكتەپتە وقىتىلاتىن ءبىلىم وقۋشىنىڭ ومىرىنە كەرەك ءبىلىم بولۋى قاجەت. مۇنداي ءبىلىمنىڭ وزەگى ءپاننىڭ ماقساتى مەن ءپاننىڭ ءبىلىم مازمۇنىنان انىق كورىنىپ تۇرۋى كەرەك. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى بويىنشا جاڭارتىلعان باعدارلامادا بۇل انىق كورسەتىلمەگەن. سويلەۋ مەن جازۋدى جانە ۇلتتىق بولمىس پەن قۇندىلىقتى قالىپتاستىراتىن بۇل پاندەردى مەكتەپتەگى وزگە پاندەردەن ەرەك قويۋىمىز كەرەك. وزگە پاندەردەن العان ءبىلىم بولاشاق سول سالانىڭ مامانىنا عانا كەرەك بولسا، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مەكتەپتە وقىپ جاتقان بارلىق وقۋشىنىڭ بولاشاعىنا تەگىس كەرەك ءبىلىم بولىپ تابىلادى. ويتكەنى سويلەمەيتىن، جازبايتىن مامان بولمايدى، سونداي-اق ۇلتتىڭ قۇندىلىعىن بويىنا سىڭىرمەگەن ادام دا تولىق بولمايدى.

قۇرمەتتى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى!

وسى ايتىلعانداردى ەسكەرىپ، ورتا بىلىمگە جاۋاپتى قۇرىلىمدارعا مەكتەپتەگى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ باعدارلاماسىن سول قاتە كۇيىندە قايتا ۇسىنباي عىلىمي كوپشىلىكتىڭ تالقىسىنا سالىپ، تۇبەگەيلى وزگەرتىلۋىن قاداعالاۋىڭىزدى سۇرايمىز.

قول قويۋشىلار:

1. ەردەن قاجىبەك – «Qazaq Tili Halıqaralıq Akademiyası»-نىڭ پرەزيدەنتى، قر ۇعا اكادەميگى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور.
2. بايىنقول قاليەۆ – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور.
3. فاۋزيا ورازباەۆا – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور.
4. ايگۇل ىسماقوۆا – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، الاشتانۋشى-عالىم، ادەبيەتتانۋشى.
5. انار سالقىنباي – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەنىنىڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
6. ورىناي جۇباي – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەنىنىڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
7. جانات داۋلەتبەكقىزى – قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، پ.ع.د.
8. بيجومارت قاپالبەك – «قازاق ءتىلى» مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ اۆتورى، «اباي مەكتەپتەرىنىڭ» 5-9 جانە 10-11-سىنىپتارىنا ارنالعان «قازاق ءتىلى» وقۋ پانىنەن ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسىنىڭ اۆتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
9. قالامقاس قالىباەۆا – اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
10. رايحان يماحانبەت – احمەت بايتۇرسىنۇلى مۋزەيۇيىنىڭ جەتەكشىسى، «ءتىل قۇرال» وقۋ-ادىستەمەلىك، عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، ءال-فارابي قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى.
11. امان اباسيلوۆ – قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى.
12. التىناي اسقاروۆا – ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ «اباي اكادەمياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم باسشىسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
13. ەدىلباي وسپانوۆ – اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى.
14. جاننات قىرىقباەۆا – ۇلتتىق قۇندىلىقتار اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى.
15. شىنار قاپانتايقىزى – ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، پ.ع.د.
16. جاينا ساتكەنوۆا – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا جانە الەم تىلدەرى فاكۋلتەتىنىڭ دەكانىنىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك جانە تاربيە جۇمىسى جونىندەگى ورىنباسارى، پروفەسسور.
17. ءجاميلا وتاربەكوۆا – قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
18. التىناي تىمبول – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
19. بەرەكە جۇماقاەۆا – سۇلەيمەن دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
20. قۋانتقان ۆانوۆ – ءتىل جاناشىرى، ماتەماتيك عالىم، پەداگوگ، اۋەسقوي كومپوزيتور.
21. قۇرالاي مۋحامادي – س.دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتى «تىلدىك ءبىلىم بەرۋ» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
22. ءابدىجالىل اقكوزوۆ – فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
23. بولات بورانباي – قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى.
24. شوحان شورتانباي – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى.
25. الماس نايمانباي – اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى.
26. اينۇر كوشەكوۆا – قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
27. تولەۋبەك زايسانباەۆ – س.ج. اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، ف.ع.ك.
28. جانات سارسەنباي – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى، ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى قازاق ءتىل ءبىلىمى كافەدراسىنىڭ PhD دوكتورى.
29. نازگۇل ءىلياس – مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى، PhD دوكتور.
30. گۇلنار ەسكەرمەسوۆا – قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، PhD.
31. بوتاگوز نۇرجانوۆا – قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور م.ا.، PhD
32. نۇرجان سەيسەنبەك – مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD دوكتورانتى.
33. سەرىك ەرعالي – سينگەۆيت جازۋ جۇيەسىنىڭ اۆتورى، لينگۆيست، مادەنيەتتانۋشى،​ ل.ن.گۋميلەۆ ​اتىنداعى ​ەۋرازيا​ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى.
34. نازيرا دوسان – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD دوكتورانتى، ​ا.​بايتۇرسىنۇلى ​اتىنداعى​ قازاق ء​تىل ء​بىلىمى كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى.
35. مەيرامگۇل نۇسۇپبەك – قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى، پەداگوگ-شەبەر، «ى. التىنسارين» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى، زەينەتكەر ۇستاز.
36. ميرامكۇل جاقسىموۆا – قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى، پەداگوگ-مودەراتور.
37. مەرۋەرت مازارجانوۆا – الماتى قالاسى، № 42 جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەبىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى، پەداگوگ-زەرتتەۋشى.
38. اقەركە سامارحانوۆا – مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
39. مارحابات جوشىباەۆا – الماتى قالاسى 148 مەكتەپ-گيمنازيانىڭ باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى، پەداگوگ-شەبەر.
40. سالتانات جانتاسوۆا – «Qazaq Tili Halıqaralıq Akademiyası» ۇكىمەتتىك ەمەس، كوممەرتسيالىق ەمەس مەكەمەسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
41. ايدا مۇحامەتقاليەۆا – تۇران ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى.
42. ءمولدىر امانتاي – «Qazaq Tili Halıqaralıq Akademiyası» ۇكىمەتتىك ەمەس، كوممەرتسيالىق ەمەس مەكەمەسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
43. جانسايا سمان – فيلولوگيا عىلىمىنىڭ ماگيسترى، «Qazaq Tili Halıqaralıq Akademiyası» ۇكىمەتتىك ەمەس، كوممەرتسيالىق ەمەس مەكەمەسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
44. ءمادينا يسەنباي – «Bilim innovation group» جشس-ءنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
45. دينارا مەيرامبەكقىزى – «Qazaq Tili Halıqaralıq Akademiyası» ۇكىمەتتىك ەمەس، كوممەرتسيالىق ەمەس مەكەمەسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
46. ارايلىم كالەنبەكوۆا – «Bilim innovation group» جشس-ءنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
47. مايرا تۋركبەنباەۆا – «Qazaq Tili Halıqaralıq Akademiyası» ۇكىمەتتىك ەمەس، كوممەرتسيالىق ەمەس مەكەمەسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
48. ارۋجان​ ماحانبەتقىزى – «Qazaq ​Tili​ Halıqaralıq ​Akademiyası» ۇكىمەتتىك ەمەس، كوممەرتسيالىق ەمەس مەكەمەسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
49. ءاليا ​الپىسباي ​–​ «Bilim ​innovation ​group»​ جشس-ءنىڭ​ عىلىمي قىزمەتكەرى.
50. اقتولقىن تۇرعىمباي – «Bilim innovation group» جشس-ءنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
51. بەكزات قامباروۆا – قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى.
52. تولقىن دۇيسەنعالي – قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى.
53. ايگۇل كاديروۆا – قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى.
54. لاززات كۋلجاباەۆا – قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى.
55. ابجامالوۆا ش.ە. – قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى.
56. اقنۇر شامشادينقىزى – قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى.
57. شۇعا ەرعاليقىزى – قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى.
58. تۇرلىبەك ق.ا. – قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى.
59. اقەركە وڭعاربەكوۆا – قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى.
60. نازەركە ورازحان – حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى.

Abai.kz